Qushlarning mavsumiy hodisalarga moslashishi
Qushlar hayotini fasllarga moslashtirishi bo‘yicha uch guruhga bo‘linadi. O‘troq qushlar yil bo‘yi bir joyda yashaydi: chittak, musicha, ko‘k kaptar, kaklik, qirg‘ovul, chumchuq, mayna. Ayrimlari yozda oziq g‘amlaydi: chittak urug‘ va hasharotlarni daraxt po‘stlog‘i yoriqlariga yashirib, qishda yeydi. Ko‘chib yuruvchi qushlar (go‘ngqarg‘a, olaqarg‘a, zog‘cha, qorayaloq) sovuq tushsa, qor kam va oziq mo‘l joylarga galalashib ko‘chadi. Uchib ketuvchi qushlar kuzda sovuq yoki mo‘tadil iqlimdan issiq mamlakatlarga uchib ketadi va u yerda qishlaydi; uchishdan oldin galaga yig‘iladi. Qaldirg‘och, bulbul, zarg‘aldoq va laylaklar hasharot yo‘qolib borishi sababli yoz oxirida ketadi; o‘rdak, g‘oz va oqqush suv muzlagach, kech kuzda ketadi. Ular har yili bir xil yo‘ldan boradi. Uchib ketish iqlimning mavsumiy o‘zgarishiga moslashuv: shimoliy va o‘rta mintaqa qushlari issiq davrda uya qurib, jo‘ja boqadi, oziq kamayganda ketadi; bahorda esa ko‘payish instinkti ularni vatanga qaytaradi. Kun uzunligining qisqarishi kuzgi uchishning signali bo‘ladi. Qushlar yo‘lni quyosh va tunda yulduzlar yordamida, ayrimlari Yerning magnit maydoni orqali topadi. Qushlarning qishlov joyi, yo‘li va umrini bilish uchun halqalanadi: ruxsatli mutaxassislar yengil halqani oyoqqa kiydiradi, halqada manzil yoziladi. Halqali qush topilsa, kattalar yordamida halqadagi raqam va manzil yozib olinadi va o‘sha manzilga xabar beriladi (tirik qush qo‘yib yuboriladi); shu usul bilan O‘rta Osiyo laylaklarining Hindistonda, Yevropa laylaklarining tropik Afrikada qishlashi aniqlangan.
Kuzatuv kundaligi: 2 hafta davomida hovlingiz yoki bog‘da ko‘rgan qushlarni yozing (nomi, necha dona, qachon). Qaysilari o‘troq, qaysilari uchib ketuvchi ekanligini aniqlang. Xavfsizlik: qushlarga uzoqdan qarang, uya va jo‘jalarga yaqinlashmang; qush oziqlantirgichini tozalagandan keyin qo‘lni sovunlab yuving; o‘lik qushga qo‘l tekkizmang.