ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Ildam kaltakesak va tangachalilar turkumi

Darslar 42–43 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
42

Ildam kaltakesakning tuzilishi, ko‘payishi va rivojlanishi

Darslik: 129–131-betlar
MaqsadSudralib yuruvchilar sinfining belgilarini va ildam kaltakesakning tuzilishi, ko‘payishi, rivojlanishi hamda regeneratsiyasini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
tullash · moultingpirpirovchi qovoq · third eyelid (nictitating membrane)ichki urug‘lanish · internal fertilisationsariqlik · yolk
Tushuntirish

Sudralib yuruvchilar – birlamchi quruqlik hayvonlari: terisi quruq va nafas olishda qatnashmaydi, ular faqat o‘pka bilan nafas oladi, tuxumini quruqlikka qo‘yadi. Ildam kaltakesak cho‘l va tog‘oldi hududlarida yashaydi, hasharotlar bilan oziqlanadi, uzunligi dumi bilan 15–20 sm. Kulrang-yashil tusi uni o‘t orasida yirtqichlardan yashiradi. Boshi harakatchan, ko‘zida yuqori, pastki va pirpirovchi qovoq bor – oxirgisi ko‘zni namlab turadi. Ko‘z orqasidagi nog‘ora parda tashqi quloq teshigini yopadi, ayri tili esa tuyg‘u va ta’m bilish organi. Oyoqlari tanasining ikki yonidan chiqqani uchun qorni yerga tegib sudraladi. Muguz tangachalar quruq terini qoplaydi va o‘sishga xalaqit beradi, shu sabab kaltakesak yozda bir necha marta tullab, eski terisini tashlaganda o‘sadi. Ichki tuzilishida ko‘krak qafasi (ko‘krak umurtqalari, qovurg‘alar, to‘sh) paydo bo‘lgan; o‘pkasi baqanikidan murakkab, devori katakchalarga bo‘lingan, shuning uchun gaz almashinuv yuzasi kattaroq. Yuragi uch kamerali, lekin baqanikidan murakkabroq; harorati muhitga bog‘liq (sovuqqonli), sovuqda karaxt bo‘ladi. Miyachasi yaxshi rivojlangan, shuning uchun harakati chaqqon. Urug‘lanish urg‘ochi tanasi ichida bo‘ladi, 5–15 ta yirik sariqlikka boy, qalin po‘choqli tuxum quyoshli joyga yuza ko‘miladi. Tuxumdan kattaga o‘xshash kichik kaltakesak chiqadi, lichinka bosqichi yo‘q. Yirtqich dumidan tutsa, kaltakesak dumining bir qismini tashlab qochadi, keyin dum qayta o‘sadi – bu regeneratsiya.

BaqaKaltakesak
Terisishilimshiq, namquruq, muguz tangachali
Nafas olishio‘pka va terifaqat o‘pka
Tuxumisuvdaquruqlikda
Ko‘krak qafasiyo‘qbor
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Cho‘l qishloqlarida odamlar tushlik issig‘ida soyada dam oladi, ertalab va kechqurun ishlaydi. Kaltakesaklar ham shunday qiladi: ular tashqi issiqlikka muhtoj, lekin haddan tashqari qizib ketmaslik uchun tushda yashirinadi. Tana harorati tashqi muhitga bog‘liq bo‘lgani uchun ularning kunlik tartibi shunday.

Kim ishlatadi

Cho‘l ekologi sudralib yuruvchilar kunlik tartibini kuzatadi, qo‘riqxona xodimi ularni muhofaza qiladi, veterinar sudralib yuruvchilarni davolaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Hovli yoki ko‘chadagi soya joylarni ertalab va tushda taqqoslab, kaltakesak kun davomida qayerda bo‘lishini tasavvur qiling va daftaringizga yozing. Quyoshga qaramang.

Namunalar
Baqa tuxumi suvda, kaltakesak tuxumi esa quruqlikda rivojlanadi: kaltakesak tuxumining qalin po‘chog‘i qurishdan, sariqlik esa murtakni oziqlantirishga xizmat qiladi.
Quyoshli tongda kaltakesak toshda qimirlamay yotadi: tanasi isiguncha harakatlanolmaydi, chunki harorati muhitga bog‘liq.
Sinfda faoliyat

Jadval: baqa va kaltakesakni solishtiring (teri, nafas, urug‘lanish, tuxum, rivojlanish) – har biri uchun bitta farq yozing. Xavfsizlik: kaltakesaklarni ushlamang va dumidan tortmang; ular qo‘rqsa dumini tashlaydi va jarohatlanadi. Kuzatsangiz, uzoqdan qarang, uyni buzmang va qo‘lni sovunlab yuving.

Mashq
1
Sudralib yuruvchilarning asosiy belgilari qanday?
2
Nega kaltakesak tullaydi?
3
Kaltakesak o‘pkasi baqanikidan nimasi bilan farq qiladi va bu nimaga olib keladi?
4
Regeneratsiya kaltakesakka qanday foyda beradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahorgi dala kuni uchun joyHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →