Ildam kaltakesakning tuzilishi, ko‘payishi va rivojlanishi
Sudralib yuruvchilar – birlamchi quruqlik hayvonlari: terisi quruq va nafas olishda qatnashmaydi, ular faqat o‘pka bilan nafas oladi, tuxumini quruqlikka qo‘yadi. Ildam kaltakesak cho‘l va tog‘oldi hududlarida yashaydi, hasharotlar bilan oziqlanadi, uzunligi dumi bilan 15–20 sm. Kulrang-yashil tusi uni o‘t orasida yirtqichlardan yashiradi. Boshi harakatchan, ko‘zida yuqori, pastki va pirpirovchi qovoq bor – oxirgisi ko‘zni namlab turadi. Ko‘z orqasidagi nog‘ora parda tashqi quloq teshigini yopadi, ayri tili esa tuyg‘u va ta’m bilish organi. Oyoqlari tanasining ikki yonidan chiqqani uchun qorni yerga tegib sudraladi. Muguz tangachalar quruq terini qoplaydi va o‘sishga xalaqit beradi, shu sabab kaltakesak yozda bir necha marta tullab, eski terisini tashlaganda o‘sadi. Ichki tuzilishida ko‘krak qafasi (ko‘krak umurtqalari, qovurg‘alar, to‘sh) paydo bo‘lgan; o‘pkasi baqanikidan murakkab, devori katakchalarga bo‘lingan, shuning uchun gaz almashinuv yuzasi kattaroq. Yuragi uch kamerali, lekin baqanikidan murakkabroq; harorati muhitga bog‘liq (sovuqqonli), sovuqda karaxt bo‘ladi. Miyachasi yaxshi rivojlangan, shuning uchun harakati chaqqon. Urug‘lanish urg‘ochi tanasi ichida bo‘ladi, 5–15 ta yirik sariqlikka boy, qalin po‘choqli tuxum quyoshli joyga yuza ko‘miladi. Tuxumdan kattaga o‘xshash kichik kaltakesak chiqadi, lichinka bosqichi yo‘q. Yirtqich dumidan tutsa, kaltakesak dumining bir qismini tashlab qochadi, keyin dum qayta o‘sadi – bu regeneratsiya.
| Baqa | Kaltakesak | |
|---|---|---|
| Terisi | shilimshiq, nam | quruq, muguz tangachali |
| Nafas olishi | o‘pka va teri | faqat o‘pka |
| Tuxumi | suvda | quruqlikda |
| Ko‘krak qafasi | yo‘q | bor |
Cho‘l qishloqlarida odamlar tushlik issig‘ida soyada dam oladi, ertalab va kechqurun ishlaydi. Kaltakesaklar ham shunday qiladi: ular tashqi issiqlikka muhtoj, lekin haddan tashqari qizib ketmaslik uchun tushda yashirinadi. Tana harorati tashqi muhitga bog‘liq bo‘lgani uchun ularning kunlik tartibi shunday.
Cho‘l ekologi sudralib yuruvchilar kunlik tartibini kuzatadi, qo‘riqxona xodimi ularni muhofaza qiladi, veterinar sudralib yuruvchilarni davolaydi.
Hovli yoki ko‘chadagi soya joylarni ertalab va tushda taqqoslab, kaltakesak kun davomida qayerda bo‘lishini tasavvur qiling va daftaringizga yozing. Quyoshga qaramang.
Jadval: baqa va kaltakesakni solishtiring (teri, nafas, urug‘lanish, tuxum, rivojlanish) – har biri uchun bitta farq yozing. Xavfsizlik: kaltakesaklarni ushlamang va dumidan tortmang; ular qo‘rqsa dumini tashlaydi va jarohatlanadi. Kuzatsangiz, uzoqdan qarang, uyni buzmang va qo‘lni sovunlab yuving.