ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Qushlarning ichki tuzilishi va ko‘payishi

Darslar 48–49 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
48

Qushlarning ichki tuzilishi va sezgi organlari

Darslik: 146–148-betlar
MaqsadQushlarning hazm qilish, nafas olish, qon aylanish, nerv sistemalarini va sezgi organlarini uchishga moslashuvi bilan bog‘lab tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
jig‘ildon · cropmuskulli oshqozon · gizzard (muscular stomach)havo pufaklari · air sacsinstinkt · instinct
Tushuntirish

Qushlarda tish yo‘q, shuning uchun oziq tumshuq bilan uzib olinib butun yutiladi. Kaptar kabi donxo‘r qushlarda qizilo‘ngachning kengaygan qismi – jig‘ildon zaxira oziq saqlaydi. Oshqozon ikki bo‘limli: bezli bo‘limda oziq oshqozon shirasi bilan yumshaydi, muskulli bo‘limda yutilgan mayda toshchalar yordamida maydalanadi. Uchish va doimiy tana harorati juda ko‘p energiya talab qiladi, shu sabab qushlar tez-tez ovqatlanadi va ichagida oziq tez hazm bo‘ladi. Ichak, siydik yo‘li va jinsiy yo‘llar kloakaga ochiladi; siydik axlat bilan birga chiqadi. O‘pka mayda havo pufakchalardan iborat murakkab organ; o‘pka bilan bog‘langan havo xaltalari ichki organlar orasida joylashadi. Uchganda qanot ko‘tarilishi va tushishi bilan xaltalar kengayib torayadi, havo o‘pkadan ikki marta o‘tadi: nafas olganda va chiqarayotganda – bu «qo‘sh nafas» deyiladi. Qush qanotini tez qoqsa, nafas ham tezlashadi; kaptar tinch turganda minutiga taxminan 26, uchganda 400 marta nafas oladi. Havo xaltalari tanani sovitadi. Yurak to‘rt kamerali: ikki bo‘lma, ikki qorincha, shuning uchun vena va arteriya qoni aralashmaydi, organlar kislorodga boy qon oladi. Kaptar yuragi tinch turganda minutiga 165 martagacha, uchganda 550 martagacha uradi. Tana harorati taxminan 42 °C. Ko‘zi juda o‘tkir va rangni ajratadi, eshitishi yaxshi, hidlashi sust. Bosh miya yirik, oldingi yarimsharlar va burmali miyacha kuchli rivojlangan. Ko‘p xatti-harakatlar (uya qurish, tuxum bosish, jo‘ja boqish) tug‘ma instinkt, ammo shartli reflekslar ham hosil bo‘ladi: jo‘ja eng avval hamma narsani cho‘qiydi, so‘ng yeyiladigan va yeyilmaydigan narsani ajratadi, egasining ovozini taniydi. Qushlar tovush bilan o‘zaro bog‘lanadi; to‘ti, mayna va qarg‘a ayrim so‘zlarni takrorlay oladi.

020040060016555026400tinch turgandauchgandayurak urishi, 1 daqiqadanafas, 1 daqiqada
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qadimda konchilar shaxtaga kanareyka olib tushgan, chunki qushning nafas tizimi shu qadar samaraliki, u zararli gazga odamdan oldin ta’sirlanadi. Bugun bu vazifani maxsus gaz datchiklari bajaradi. Qush nafasi haqidagi bilim texnikaga ham ta’sir qilgan.

Kim ishlatadi

Xavfsizlik muhandisi gaz datchiklarini joylashtiradi, parranda veterinari qushlar nafas olish kasalliklarini tekshiradi, ornitolog uchish paytidagi nafasni o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Shahar yoki qishloqda havo toza saqlanishi nazorat qilinadigan ikkita joyni o‘ylab toping va yozing (masalan, shifoxona yoki sanoat korxonasi).

Namunalar
Tovuq jig‘ildonida yeyilgan don bir muddat saqlanadi; mayda toshlar esa muskulli oshqozonda donni maydalaydi – shuning uchun tovuqlarga mayda shag‘al beriladi.
Uchayotgan qarg‘a qanotini qoqganda, havo xaltalari pompa kabi havoni o‘pka orqali haydaydi – shu sababli nafas bo‘g‘ilmaydi.
Sinfda faoliyat

Hisob-kitob: kaptar tinch turganda va uchganda minutiga necha marta nafas oladi va yurak uradi? Farqni necha marta ekanligini hisoblang (400:26 va 550:165). Xavfsizlik: tirik qushni ushlab yurak urishini sanamang, bu qushga zarar; ma’lumotlardan foydalaning. Qush bilan ishlasangiz, qo‘lni sovunlab yuving.

Mashq
1
Qush oshqozoni qanday bo‘limlardan iborat?
2
Qushlarda «qo‘sh nafas» nima?
3
Qush yuragi nega to‘rt kamerali ekanligi muhim?
4
Instinkt va shartli reflekslarga qushlardan bittadan misol keltiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahorgi toshqinni qayerdan kuzatamiz?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →