ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Yirtqich va dengiz sutemizuvchilari

Darslar 60–61 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
60

Yirtqich sutemizuvchilar turkumi

Darslik: 183–186-betlar
MaqsadYirtqich sutemizuvchilar turkumining oilalarini (bo‘risimonlar, mushuksimonlar, suvsarsimonlar, ayiqsimonlar) belgilari va ahamiyati bilan tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
bo‘risimonlar · canids (dog family)mushuksimonlar · felids (cat family)bo‘rsiq · badgerqo‘ng‘ir ayiq · brown bear
Tushuntirish

Yirtqich sutemizuvchilarning qoziq va yirtqich tishlari kuchli. Bo‘risimonlar oilasiga bo‘ri, chiyabo‘ri, tulki, korsak va yenotsimon it kiradi. Ular hidni juda yaxshi sezadi, o‘ljasini ta’qib qilib tutadi. Bo‘rilar yil bo‘yi juft yashaydi, kunduzi bekinib, kechasi ov qiladi; urg‘ochisi 3–13 ta ko‘zi yumuq bola tug‘adi, bolalar 35–40 kun sut emadi. Bo‘ri chorva mollariga zarar keltiradi, shuning uchun soni nazorat qilinadi, lekin u kasal va zaif hayvonlarni yo‘qotib tabiatga ham foyda beradi. Tulki cho‘l, dasht, tog‘ va qishloq atrofida yashaydi, yozda inida 4–5 ta bola tug‘adi; kemiruvchi va hasharotni yeb foyda keltiradi, ba’zan uy parrandasi va poliz mahsulotiga ziyon qiladi; qalin juni uchun ovlanadi. Mushuksimonlarning ilmoqsimon tirnoqlari maxsus xaltachaga yig‘ilib turadi, ular o‘ljasini pistirma qilib poylab tutadi, hidni yomon, eshitishni yaxshi sezadi. Yo‘lbars, gepard, qoplon, ilvirs, silovsin va mushuklar shu oilaga kiradi. Yo‘lbars Janubiy va Sharqiy Osiyoda yashaydi, O‘zbekistonda bir vaqtlar yashagan turon yo‘lbarsi yo‘qolgan. Hozir daryo o‘zanlarida to‘qay mushugi, baland tog‘larda ilvirs va silovsin uchraydi; ularning soni kam, Qizil kitobga kiritilgan. Suvsarsimonlarning oyoqlari kalta, tanasi ingichka, yoriq va inlarga kiradi: bo‘rsiq, suvsar, norka. Bo‘rsiq tog‘ o‘rmoni, to‘qay va dashtda yashaydi, inini jarlik yonbag‘riga qazib, kechasi ovlaydi, hasharot, kemiruvchi, meva va ildizmeva yeydi. Ayiqsimonlar yirik va baquvvat. Tog‘larimizda qo‘ng‘ir ayiq o‘simlik ildizi, meva, hasharot va sug‘ur bilan oziqlanadi, qishda uyquga ketadi; Arktikadagi oq ayiq 700 kg dan oshadi, suvda yaxshi suzadi va tyulen bilan oziqlanadi. Xavfsizlik: yovvoyi yirtqichga hech qachon yaqinlashmang va oziq bermang; tog‘da yurganda to‘da va katta kishilar bilan boring, ayiq yoki bo‘ri uchrasa yugurmang, ovoz chiqarmay sekin orqaga chekining; tulki kabi yirtqichlar quturish tarqatishi mumkin, tegmang.

bo‘risimonlar:bo‘ri, tulkimushuksimonlar:yo‘lbars, ilvirssuvsarsimonlar:bo‘rsiqayiqsimonlar:qo‘ng‘ir ayiqYirtqichlar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qo‘riqxona xodimlari yirtqichlarning izlari va yashirin kameralar yordamida ularning sonini aniqlaydi, hayvonlarga yaqinlashmasdan. Izlar hayvon turi, o‘lchami va yo‘nalishini ko‘rsatadi. Yirtqichlar soni tabiat muvozanatining belgisi.

Kim ishlatadi

Qo‘riqxona xodimi yirtqichlar sonini kuzatadi, yovvoyi tabiat tadqiqotchisi kamera tuzoqlaridan foydalanadi, hayvonot bog‘i veterinari yirtqichlarning salomatligini tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalar bilan yomg‘irdan keyin yumshoq tuproq yoki qumda hayvon izini topib, chizib oling va qaysi hayvonniki bo‘lishi mumkinligini taxmin qiling. Izdan hayvonga ergashmang.

Namunalar
!Diqqat!
Yovvoyi yirtqichga yaqinlashmang, oziq bermang. Ayiq yoki bo‘ri uchrasa, yugurmang – sekin orqaga cheking. Tulkiga tegmang: quturish xavfi.
Uy mushugi ham yo‘lbarsning kichik qarindoshi: ilmoqsimon tirnoqlari xaltachada yashirinib turadi, shuning uchun yurganda yerga tegmaydi va o‘tmaslashmaydi.
Tulki qishda uyquga ketmaydi: qalin juni uni sovuqdan saqlaydi va u qor ostidagi sichqonlarni ovlab yuradi.
Sinfda faoliyat

Jadval: bo‘ri, tulki, yo‘lbars va ayiq uchun «oziq», «ov usuli», «bola soni», «O‘zbekistonda uchraydimi» ustunlarini to‘ldiring. Xavfsizlik: yovvoyi hayvonni uzoqdan kuzating; hayvonot bog‘ida to‘siqdan o‘tmang, qo‘lingizni panjara orasiga tiqmang; tog‘ sayohatida kattalar bilan boring.

Mashq
1
Bo‘risimonlar oilasiga qaysi hayvonlar kiradi?
2
Mushuk sichqon inini uzoq vaqt qimirlamay kuzatib turdi, so‘ng bir sakrashda uni tutdi. Bu ov usuli bo‘ri ovidan qanday farq qiladi?
3
Suvsar daraxt kovagiga, norka esa qirg‘oqdagi tor inga bemalol kirib ketadi. Ularning tanasidagi qaysi belgilar bunga imkon beradi?
4
Qo‘ng‘ir ayiq qishda nima qiladi va nega?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTuyoqlilar kuzatuvi: kim boradi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →