☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Hasharotlar sinfi: yashil bronza qo‘ng‘izi va 3-laboratoriya mashg‘uloti

Darslar 22–24 · 3 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
22

Yashil bronza qo‘ng‘izining tashqi tuzilishi

Darslik: 73–75-betlar
MaqsadHasharotlar sinfining umumiy belgilarini va yashil bronza qo‘ng‘izining tashqi tuzilishini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
ustqanot · elytron, the hard forewingostqanot · hindwing used for flyingmurakkab ko‘z · compound eyekemiruvchi og‘iz organi · chewing mouthparts
Tushuntirish

Hasharotlar tanasi bosh, ko‘krak va qorin bo‘limlaridan iborat, 3 juft oyog‘i, bir juft mo‘ylovi bor; ko‘krakda oyoqlar va qanotlar joylashgan. Yashil bronza qo‘ng‘izi (1–2 sm) bahor va yozda gullar ustida uchraydi, usti yaltiroq yashil, qorni qizg‘ish; xitin qobig‘i qalin. Boshida yuqori lab, bir juft yuqori va pastki jag‘, pastki lab bor; paypaslagichlar tuyg‘u va ta’m organlari. Ko‘zlari murakkab, har biri bir necha ming mayda ko‘zchadan iborat – mozaik ko‘rish; yelpig‘ichsimon mo‘ylovlar hid bilish organi. Ko‘krak uch bo‘g‘imli; 2- va 3- bo‘g‘imga bir juftdan qanot birikkan. Qattiq ustqanotlar ostqanotlar va qornni himoya qiladi; bronza qo‘ng‘izi uchganda ustqanotlari yopiq turadi, ostqanotlarini ustqanotlardagi kemtiklar orqali yoyadi. Oyoqlari besh bo‘g‘imli, tirnoqli; yashash muhitiga qarab turlicha: chigirtka sakrovchi, suv qo‘ng‘izi eshkakli, buzoqboshi kovlovchi oyoqli. Qorin bo‘limi 8 bo‘g‘imli, ko‘krak bilan harakatsiz qo‘shilgan.

Namunalar
Chigirtkaning orqa oyoqlari uzun va yo‘g‘on, shuning uchun u sakraydi. Suv qo‘ng‘izining oyoqlari eshkakka o‘xshash. Bu tuzilishning muhitga moslashuvi.
Hasharotni sanash oson: bosh + ko‘krak + qorin = 3 bo‘lim; 3 juft oyoq = 6 oyoq. O‘rgimchakda 8 oyoq bor, demak u hasharot emas.
Sinfda faoliyat

Qog‘ozdan qo‘ng‘iz modelini yasang (bosh, ko‘krak, qorin, 6 oyoq, 2 mo‘ylov, ustqanot va ostqanot) va qismlarni belgilang. Xavfsizlik: qaychidan kattalar yordamida foydalaning; tirik hasharotlarni og‘ritmang.

Mashq
1
Hasharot tanasi qaysi bo‘limlardan iborat va nechta oyog‘i bor?
2
Bronza qo‘ng‘izining ustqanotlari nima vazifa bajaradi?
3
Murakkab ko‘z qanday tuzilgan?
4
Nega hasharotlarning oyoq tuzilishi turlicha?