ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Qisqichbaqasimonlar sinfi

Darslar 18–19 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
18

Daryo qisqichbaqasining tashqi tuzilishi va ko‘payishi

Darslik: 60–62-betlar
MaqsadBo‘g‘imoyoqlilar tipi va qisqichbaqasimonlar sinfining belgilarini, daryo qisqichbaqasining tashqi tuzilishi va ko‘payishini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
xitin qoplag‘ich · chitinous covering, an external skeletonboshko‘krak · cephalothoraxjag‘oyoqlar · maxillipeds, limbs for handling foodtullash · moulting
Tushuntirish

Bo‘g‘imoyoqlilar tanasi qattiq xitin po‘st bilan qoplangan; u tashqi skelet bo‘lib, unga muskullar va oyoqlar birikadi. Qisqichbaqasimonlar – asosan suvda yashaydigan, jabra bilan nafas oladigan, ikki juft mo‘ylovli bo‘g‘imoyoqlilar. Daryo qisqichbaqasi chuchuk suvda yashaydi, kunduzi toshlar ostida yashirinadi, kechqurun suvo‘t, kasal hayvon va murdalar bilan oziqlanishga chiqadi. Tanasi boshko‘krak va qoringa bo‘linadi: boshko‘krakda uzun va kalta mo‘ylovlar, harakatchan poyachalardagi murakkab ko‘zlar, uch juft jag‘ va 8 juft o‘simta bor – uch juft jag‘oyoq, bir juft qisqich va to‘rt juft yurish oyog‘i. Qorinda qorinoyoqlar bor, oxirgi juftlari dum suzgichni hosil qiladi. Odatda yurish oyoqlari bilan o‘rmalaydi, xavfda dum suzgichi bilan orqaga suzadi. Jabralar jag‘oyoqlar va yurish oyoqlari asosida, jag‘oyoqlari suvni almashtirib turadi. Qisqichbaqa ayrim jinsli; urg‘ochisi tuxumlarni qorinoyoqlariga yopishtirib olib yuradi, yoz boshida bolalari chiqadi. Xitin qoplag‘ich o‘sishga to‘sqinlik qilgani uchun u tullab o‘sadi.

O‘simtalarSoni
Mo‘ylovlar2 juft: uzun va kalta
Jag‘oyoqlar3 juft
Qisqichlar1 juft
Yurish oyoqlari4 juft
Qorinoyoqlaroxirgi jufti – dum suzgich
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Daryo qisqichbaqasi faqat toza suvda yashaydi, shuning uchun uning borligi suvning toza ekanini ko‘rsatadi. Ekologlar qisqichbaqalar soni kamaysa, daryo suvini ifloslik uchun tekshiradi. Hayvonning o‘zi suv sifati haqida xabar beradi.

Kim ishlatadi

Daryo ekologi suv sifatini hayvonlar orqali baholaydi, baliqchilik xo‘jaligi mutaxassisi tabiiy turlarni asraydi, ekologik nazoratchi ifloslanishni tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Devorga yopishtirilgan qog‘oz tasmaga (avval kattalardan so‘rang) bo‘yingizni qalam bilan belgilab, sanasini yozing. Siz asta o‘sasiz, qisqichbaqa esa har bir po‘st tashlashdan keyin birdaniga o‘sadi.

Namunalar
tullaydipo‘sti yumshoqtez o‘sadipo‘st qotadi
Yangi tullagan qisqichbaqaning po‘sti yumshoq bo‘ladi; u tez o‘sadi, so‘ng ohak shimilib po‘st qotadi. Shuning uchun tullagan qisqichbaqa dushmanlarga oson o‘lja.
Daryo qisqichbaqasining usti ko‘kimtir-qo‘ng‘ir, osti oqish – suv tubida uni payqash qiyin. Bu rang tashqi muhitga moslashish.
Sinfda faoliyat

Chizma: daryo qisqichbaqasi (yon va qorin tomondan); boshko‘krak, qorin, mo‘ylovlar, qisqich, 4 juft yurish oyog‘i, dum suzgichni belgilang. Xavfsizlik: tirik qisqichbaqani yalang qo‘l bilan ushlamang – qisqichi og‘ritadi; daryo bo‘yida faqat kattalar bilan bo‘ling.

Mashq
1
Bo‘g‘imoyoqlilar tanasi nima bilan qoplangan va u qanday vazifa bajaradi?
2
Pishirilgan qisqichbaqani ikki qismga ajratish mumkin: «qattiq qalqonli» oldingi qism va bo‘g‘imli «dum». Bu qismlar ilmiy tilda qanday ataladi?
3
Xavf paytida qisqichbaqa qanday harakat qiladi?
4
Nega qisqichbaqa tullashi kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEski mahalla bo‘ylab meros sayriHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →