☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Suyakli baliqlar va ko‘l baqasining tashqi tuzilishi

Darslar 38–39 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
38

Suyakli baliqlar sinfi: asosiy sistematik guruhlari va ahamiyati

Darslik: 117–119-betlar
MaqsadSuyakli baliqlar sinfining asosiy guruhlarini, baliqlarning ahamiyatini, muhofazasini va kelib chiqishini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
bakra baliqlar · sturgeons (bony-cartilaginous fishes)losossimonlar · salmon-like fisheskarpsimonlar · carp-like fishesiqlimlashtirish · acclimatisation
Tushuntirish

Suyakli baliqlar sinfining skeleti suyakdan iborat; ular bir necha turkumga bo‘linadi. Bakra (suyak-tog‘ayli) baliqlarning cho‘ziq tanasida 5 qator suyak plastinka bor, skeleti asosan tog‘ay, xordasi umrbod saqlanadi. Orol havzasida ilgari 2 m gacha bo‘ladigan bakra baliq ko‘p bo‘lgan, hozir u juda kamyob; Amudaryoda esa O‘zbekiston «Qizil kitobi»ga kiritilgan noyob soxta kurakburunlar (qilquyruqlar) saqlanib qolgan. Losossimonlar (losos, keta, bukri baliq, forel) orqa suzgichi ortida yana bitta suzgich bo‘ladi; ko‘pchiligi ko‘payish uchun dengizdan daryoga o‘tadi. Karpsimonlar – eng ko‘p tarqalgan, suyak skeletli turkum: zog‘ora, mo‘ylov baliq, oqcha; Uzoq Sharqdan oq amur va xumbosh iqlimlashtirilgan. Panjaqanotli latimeriya suzgichlari skeleti quruqlikda yashovchilar oyog‘iga o‘xshaydi. Baliq go‘shti va ikrasi qimmatli oziq, baliq moyi vitaminli dori, chiqindidan baliq uni olinadi. Tabiatda tuxum va chavoqlar ko‘p nobud bo‘lgani uchun baliqlar maxsus zavodlarda ko‘paytirilib, suv havzalariga qo‘yiladi. Baliqlar lansetnikka o‘xshash sodda xordalilardan kelib chiqqan deb taxmin qilinadi. Noyob turlarni muhofaza qilish, ovlash qoidalariga amal qilish kerak.

Namunalar
Amudaryo soxta kurakburuni «Qizil kitob»da: uni ovlash ham, sotish ham man etilgan. Tasodifan qarmoqqa ilinsa, darhol suvga qo‘yib yuboriladi.
Baliq zavodida urg‘ochi va erkak baliqlardan tuxum va «sut» olinadi, chavoqlar o‘stirilib, ko‘llarga qo‘yiladi. Bu baliq zahirasini tiklaydi.
Sinfda faoliyat

Xarita-jadval: O‘zbekiston suv havzalaridagi 5 baliqni (zog‘ora, oq amur, oqcha, mo‘ylov baliq, laqqa) yozing va qayerda yashashini belgilang. Xavfsizlik: baliq ovlashda qonuniy qoidalarga amal qiling, kattalar bilan boring, suv chetida ehtiyot bo‘ling.

Mashq
1
Bakra baliqlarning belgilari qanday?
2
Karpsimonlar turkumiga qaysi baliqlar kiradi?
3
Baliqlar nega sun’iy ko‘paytiriladi?
4
Latimeriya nima uchun muhim?