☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Tangachaqanotlilar va pardaqanotlilar

Darslar 27–28 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
27

To‘liq o‘zgarish bilan rivojlanadigan hasharotlar: tangachaqanotlilar turkumi

Darslik: 85–87-betlar
MaqsadTangachaqanotlilar turkumi: kapalaklar, karam kapalagi va tut ipak qurti hamda ipakchilikni tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
tangachaqanotlilar · Lepidoptera (scale-winged insects)xartum · proboscis, a sucking tubesoxta oyoqlar · prolegs of a caterpillarpilla · cocoon
Tushuntirish

Turkum nomi kapalak qanotini changdek qoplab turgan juda mayda tangachalardan olingan; rangi tangachalarga bog‘liq. Kapalakning spiral o‘ralgan xartumi bor, u bilan gul nektarini so‘radi. Lichinkasi – qurt: og‘iz organi kemiruvchi, ko‘krakda 3 juft haqiqiy oyog‘i, qorinda 5 juft soxta oyoqlari bo‘ladi. Karam kapalagi (oq kapalak) tuxumini karamdoshlar bargi ostiga qo‘yadi, qurti ularning bargini yeb ziyon keltiradi, so‘ng g‘umbakka aylanadi. Tut ipak qurti – eng qadimgi xonakilashtirilgan hasharot, taxminan 5000 yil oldin Xitoyda boqila boshlangan, faqat tut bargi bilan oziqlanadi. Kapalagi oziqlanmaydi, uchishdan mahrum, tuxum qo‘yib o‘ladi. Qurt 20–24 kunda to‘rt marta tullab, beshinchi yoshda 8–9 sm ga yetadi; tullash davri «uyqu». Ipak bezlari suyuqligi havoda qotib, 1000–1500 m uzunlikdagi ip bo‘ladi, qurt shundan pilla o‘rab, ichida g‘umbakka aylanadi. Pillalardan fabrikada ip yigiriladi. O‘zbekistonda ipakchilik – qadimiy tarmoq, olimlar sermahsul zot va tut navlarini yaratgan.

Namunalar
Karam kapalagi tuxumi karam bargi tagida; qurtlar barg etini yeb teshib tashlaydi. Dehqonlar yashil qurtlarni qo‘lqop bilan terib yoki foydali qushlarni jalb qilib kurashadi.
Tut ipak qurti qurt davrida kuniga ko‘p tut bargi yeydi; tullash oldidan «uyquga» ketib, oziqlanmaydi va qimirlamaydi.
Sinfda faoliyat

Kartochkalar: karam kapalagi va tut ipak qurti bosqichlarini (tuxum – qurt – g‘umbak – kapalak) joylashtiring. Xavfsizlik: tut qurti boqishda qo‘lni yuving; qurtlarni ko‘tarishda ehtiyot bo‘ling; kuya va qurtlarga allergiyasi borlar kattalarga aytsin; pilla pishirish va yigirish faqat kattalar tomonidan bajariladi.

Mashq
1
Nega kapalaklar «tangachaqanotlilar» deyiladi?
2
Kapalak va uning qurtini oziqlanishi bo‘yicha solishtiring.
3
Tut ipak qurti pillasini qanday hosil qiladi?
4
Nega tut ipak qurtlari uchun tut daraxtlarining ko‘p bo‘lishi muhim?