☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Baliqlarning ko‘payishi va tog‘ayli baliqlar

Darslar 36–37 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
36

Baliqlarning ko‘payishi va rivojlanishi

Darslik: 112–113-betlar
MaqsadBaliqlarning ko‘payishi, rivojlanishi va naslga g‘amxo‘rligini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
uvildiriq · roe, fish eggs«sut» · milt, fluid with spermchavoq · fry, young fisho‘tkinchi baliqlar · migratory fishes
Tushuntirish

Zog‘ora baliq ayrim jinsli: urg‘ochisida tana bo‘shlig‘ida yirik tuxumdon, erkagida bir juft urug‘don bor; urchish davrida urug‘donlar millionlab spermatozoidli quyuq «sut» bilan to‘ladi. Jinsiy hujayralar yetilganda ko‘payish instinkti paydo bo‘ladi va baliq tuxum qo‘yish uchun qulay joy qidiradi. Zog‘ora tinch oqadigan sayoz joylarga o‘tadi: urg‘ochisi o‘simliklar ustiga uvildiriq tashlaydi, erkagi ustidan «sut» sepib urug‘lantiradi (tashqi urug‘lanish). 4–6 kunda tuxumdan chavoqlar chiqadi; ular avval mikroorganizm, keyin mayda umurtqasizlar bilan oziqlanadi va yil oxirida 5–10 sm ga yetadi. Ayrim o‘tkinchi baliqlar ko‘payish uchun uzoqqa boradi: keta va bukri baliq dengizdan daryoga, ugor Sargass dengiziga. Ko‘p tuxum qo‘yadigan baliqlar (okun, treska) naslga g‘amxo‘rlik qilmaydi, ko‘pi nobud bo‘ladi. Tikanbaliq erkagi uya yasab tuxumni qo‘riqlaydi, dengiz otchasi erkagi tuxumni qorin xaltasida, tilyapiya (ko‘pincha urg‘ochisi) og‘zida olib yuradi – ular kam tuxum qo‘yadi.

Namunalar
Okun 300 minggacha tuxum qo‘yadi, lekin ularning juda ozi voyaga yetadi: tuxumlar va chavoqlar boshqa hayvonlarga yem bo‘ladi.
Tikanbaliq erkagi suv o‘tlaridan uya yasab, tuxumlarni qo‘riqlaydi. Shuning uchun u kam tuxum qo‘yadi va nasl ko‘proq omon qoladi.
Sinfda faoliyat

Jadval: okun – zog‘ora – tikanbaliq – dengiz otchasi: tuxum soni (ko‘p/kam), g‘amxo‘rlik (yo‘q/bor), joy. Xavfsizlik: baliq ovlashda kattalar bilan, qarshilik va ilmoqlardan ehtiyot bo‘lib turing; suv bo‘yida sirpanchiq joylar xavfli; ovlangan baliqni ortiqcha olmaslik va qonun qoidalariga amal qilish kerak.

Mashq
1
Bahorda ko‘l sayozligidagi suv o‘tlari ustida zog‘ora uvildirig‘i topildi. Bu tuxumlar qayerda va qanday urug‘langan?
2
O‘tkinchi baliqlar nima uchun ko‘chadi?
3
Nega ko‘p tuxum qo‘yadigan baliqlar naslga g‘amxo‘rlik qilmaydi?
4
Dengiz otchasi va tilyapiya nasliga qanday g‘amxo‘rlik qiladi?