ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Tuyoqlilar, primatlar va chorva mollari

Darslar 62–64 · 3 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
62

Tuyoqli sutemizuvchilar

Darslik: 190–193-betlar
MaqsadTuyoqli sutemizuvchilarning – juft tuyoqlilar (kavsh qaytaruvchi va qaytarmaydigan) va toq tuyoqlilarning belgilarini, vakillarini va muhofazasini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
kavsh qaytarish · rumination (chewing the cud)juft tuyoqlilar · even-toed ungulatestoq tuyoqlilar · odd-toed ungulatesjayron · goitered gazelle
Tushuntirish

Tuyoqli sutemizuvchilarning barmoqlari tuyoq bilan qoplangan; ular ochiq joyda yashab tez yuguradi. Juft tuyoqlilar oyog‘ida barmoqlar soni juft – ikki yoki to‘rtta bo‘ladi. Kavsh qaytaruvchilarning oyoqlari uzun, oshqozoni to‘rt bo‘lmali, o‘simlikxo‘r. O‘simlikda hazm bo‘lishi qiyin kletchatka ko‘p; oshqozondagi mayda bakteriya va infuzoriyalar uni hazm qilishga yordam beradi. Hayvon oziqni dastlab chaynamay yutadi, so‘ng uni og‘izga qaytarib, qayta yaxshilab chaynaydi – bu kavsh qaytarish. Bularga sigir, qo‘y, echki, bug‘u, sayg‘oq va jayron kiradi. Shoxlar muguz, boshda bir juft bo‘lib, umr bo‘yi o‘sadi; bug‘u va losning shoxi esa har yili tushib, yangisi o‘sadi. Jayron O‘zbekiston cho‘llarida yashagan, rangi qo‘ng‘ir bo‘lgani uchun ko‘rinmaydi; ovlanishi sababli soni kamayib, hozir asosan qo‘riqxonalarda saqlanadi. Buxoro bug‘usi (xongul) Qizilqum qo‘riqxonasida va Payg‘ambar orolida asraladi, sayg‘oq Ustyurt dashtida uchraydi. Kavsh qaytarmaydigan juft tuyoqlilarning (to‘ng‘iz, begemot) qoziq tishlari kuchli, oshqozoni bo‘lmalarga bo‘linmagan, bo‘yni, oyog‘i va dumi kalta. To‘ng‘iz Yevroosiyoda tarqalgan, O‘zbekistonda tog‘li joylar va to‘qaylarda uchraydi, ildiz, tugunak, meva va mayda jonivorlarni yeydi, to‘da bo‘lib yashaydi, bolasi yo‘l-yo‘l; xonaki cho‘chqaning ajdodi. Begemot tropik Afrikada yashaydi. Toq tuyoqlilarning barmoqlari bitta yoki uchta, tana og‘irligi asosan uchinchi barmoqqa tushadi, oshqozoni sodda, ko‘richagi uzun. Bularga ot, eshak, zebra, qulon, tapir va karkidon kiradi. Prjevalskiy oti Markaziy Osiyo cho‘llarida yashagan, hozir qo‘riqxona va hayvonot bog‘larida saqlanadi. Xavfsizlik: yovvoyi tuyoqli hayvonlarga, ayniqsa kuz chog‘ida shoxli erkaklarga va to‘ng‘iz urg‘ochisiga bolalari bilan yaqinlashmang; podadagi buqa, ot va eshakka orqa tomondan yaqinlashmang.

kavshqaytaruvchito‘ng‘iz,begemotjuft tuyoqliot, eshak, zebratoq tuyoqliTuyoqlilar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yozda cho‘ponlar qo‘y-echkilarni o‘t mo‘l tog‘ yaylovlariga olib chiqadi. Bu hayvonlar odam hazm qila olmaydigan o‘tni sut, go‘sht va junga aylantiradi.

Kim ishlatadi

Cho‘pon yaylov va suruvni boshqaradi, veterinar kavsh qaytaruvchi hayvonlarning oshqozon holatini tekshiradi, sut texnologi mahsulot sifatini nazorat qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Sigir, qo‘y yoki echkini uzoqdan ko‘rsangiz, 30 soniyada necha marta chaynashini sanang. Ko‘rolmasangiz, bir luqma ovqatni necha marta chaynashingizni sanang.

Namunalar
Sigir yotib dam olganda kavsh qaytaradi: yutilgan o‘t og‘izga qaytib, qayta chaynaladi.
!Diqqat!
Buqa, ot va eshakka orqa tomondan yaqinlashmang; yovvoyi tuyoqlilarga yaqin bormang.
Ot tez yuguradi: bitta rivojlangan barmoq (tuyoq) va uzun oyoqlari ochiq dashtda yirtqichdan qochishga yordam beradi.
Sinfda faoliyat

Sxema: kavsh qaytaruvchi oshqozon bo‘limlarini chizing va oziq yo‘lini strelka bilan ko‘rsating (yutish – bakteriyalar – qayta chaynash). Xavfsizlik: tabiatda yovvoyi hayvonlarni uzoqdan kuzating; fermada yoki mahallada mollarga kattalar yonida yaqinlashing, orqa tomondan o‘tmang; hayvonga tegsangiz, qo‘lni sovunlab yuving.

Mashq
1
Sigir bir soat oldin o‘t yegan, hozir esa hech narsa yemasdan yotgan holda chaynayapti. U nima qilyapti va bu nima deyiladi?
2
Kavsh qaytaruvchilarga bakteriyalar nima uchun kerak?
3
Bug‘u va sigir shoxi qanday farq qiladi?
4
Toq tuyoqlilar oyog‘ida qaysi barmoq kuchli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYozgi ekspeditsiya: qayerga boramiz?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →