Tuyoqlilar, primatlar va chorva mollari

Tuyoqli sutemizuvchilarning barmoqlari tuyoq bilan qoplangan; ular ochiq joyda yashab tez yuguradi. Juft tuyoqlilar oyog‘ida barmoqlar soni juft – ikki yoki to‘rtta bo‘ladi. Kavsh qaytaruvchilarning oyoqlari uzun, oshqozoni to‘rt bo‘lmali, o‘simlikxo‘r. O‘simlikda hazm bo‘lishi qiyin kletchatka ko‘p; oshqozondagi mayda bakteriya va infuzoriyalar uni hazm qilishga yordam beradi. Hayvon oziqni dastlab chaynamay yutadi, so‘ng uni og‘izga qaytarib, qayta yaxshilab chaynaydi – bu kavsh qaytarish. Bularga sigir, qo‘y, echki, bug‘u, sayg‘oq va jayron kiradi. Shoxlar muguz, boshda bir juft bo‘lib, umr bo‘yi o‘sadi; bug‘u va losning shoxi esa har yili tushib, yangisi o‘sadi. Jayron O‘zbekiston cho‘llarida yashagan, rangi qo‘ng‘ir bo‘lgani uchun ko‘rinmaydi; ovlanishi sababli soni kamayib, hozir asosan qo‘riqxonalarda saqlanadi. Buxoro bug‘usi (xongul) Qizilqum qo‘riqxonasida va Payg‘ambar orolida asraladi, sayg‘oq Ustyurt dashtida uchraydi. Kavsh qaytarmaydigan juft tuyoqlilarning (to‘ng‘iz, begemot) qoziq tishlari kuchli, oshqozoni bo‘lmalarga bo‘linmagan, bo‘yni, oyog‘i va dumi kalta. To‘ng‘iz Yevroosiyoda tarqalgan, O‘zbekistonda tog‘li joylar va to‘qaylarda uchraydi, ildiz, tugunak, meva va mayda jonivorlarni yeydi, to‘da bo‘lib yashaydi, bolasi yo‘l-yo‘l; xonaki cho‘chqaning ajdodi. Begemot tropik Afrikada yashaydi. Toq tuyoqlilarning barmoqlari bitta yoki uchta, tana og‘irligi asosan uchinchi barmoqqa tushadi, oshqozoni sodda, ko‘richagi uzun. Bularga ot, eshak, zebra, qulon, tapir va karkidon kiradi. Prjevalskiy oti Markaziy Osiyo cho‘llarida yashagan, hozir qo‘riqxona va hayvonot bog‘larida saqlanadi. Xavfsizlik: yovvoyi tuyoqli hayvonlarga, ayniqsa kuz chog‘ida shoxli erkaklarga va to‘ng‘iz urg‘ochisiga bolalari bilan yaqinlashmang; podadagi buqa, ot va eshakka orqa tomondan yaqinlashmang.