ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Hasharotlar sinfi: yashil bronza qo‘ng‘izi va 3-laboratoriya mashg‘uloti

Darslar 22–24 · 3 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
23

Yashil bronza qo‘ng‘izining ichki tuzilishi

Darslik: 76–78-betlar
MaqsadYashil bronza qo‘ng‘izining ichki tuzilishini va hasharotlardagi sezgi organlarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
malpigi naychalari · Malpighian tubules, the excretory organstraxeya · trachea, a breathing tubeso‘ruvchi og‘iz organi · sucking mouthpartsbosh miya · brain
Tushuntirish

Bronza qo‘ng‘izi gul, yosh barg va yetilmagan mevalar bilan oziqlanadi: yuqori jag‘lari bilan uzib, pastki jag‘lari bilan maydalaydi (kemiruvchi og‘iz organi). Hazm yo‘li: og‘iz, halqum, qizilo‘ngach, muskulli oshqozon, ichak va anal teshik. Suyuq oziq bilan oziqlanadigan hasharotlarning og‘iz organi xartumchasimon (so‘ruvchi yoki sanchib-so‘ruvchi). Qon aylanishi ochiq; yurak qorinning orqa tomonida naysimon, qon nafasda kislorod tashimaydi. Nafas olish traxeyalar orqali: asosan qorin yon tomonidagi teshiklardan havo shoxlangan naychalar bilan hamma organga yetadi. Ayirish organi – malpigi naychalari, ichakka ochiladi. Nerv sistemasi halqum atrofi halqasi va qorin nerv zanjiridan iborat, bosh tomonda bosh miya hosil bo‘lgan; arilar va chumolilarda u kuchli rivojlangan. Hasharotlar rangni, hidni (ba’zi kapalaklar 11 km dan) va ta’mni yaxshi sezadi; chirildoq, temirchak kabilarda ovoz va eshitish organi bor.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kechqurun ko‘cha chirog‘i atrofida kuya va boshqa hasharotlar aylanib uchadi. Ular odatda oy yoki yulduz yorug‘ligi bo‘yicha yo‘lni topadi, sun’iy chiroq esa ularni adashtiradi. Shuning uchun yoritish muhandislari ko‘cha chiroqlarini hasharotlarni kam jalb qiladigan qilib tanlashi mumkin.

Kim ishlatadi

Entomolog hasharotlar harakatini kuzatadi, yoritish muhandisi chiroq turini tanlaydi, zararkunanda nazoratchisi yorug‘lik tuzoqlarini ishlatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kechqurun deraza orqali tashqi chiroq atrofida hasharotlar qanday uchayotganini kuzating. Qaysi turlari ko‘pligini va qayoqqa uchishini yozing. Hasharotlarga tegmang.

Namunalar
Og‘iz apparatiMisol
kemiruvchichigirtka, qo‘ng‘iz
so‘ruvchi (xartum)pashsha, chivin
Chigirtka yoki qo‘ng‘iz o‘simlik bargini kemirsa, kemiruvchi og‘iz organi ishlaydi. Pashsha va chivin esa suyuqlik so‘radi – ularning xartumi bor.
Hasharot nafas olayotganda qorni ko‘tarilib-tushadi: qorin muskullari traxeyalardagi havoni almashtiradi. Qon kislorod tashimaydi, havo bevosita organlarga boradi.
Sinfda faoliyat

Sxema chizing: «Havo → tashqi teshik → traxeya → hujayralar». Hasharot qornini yonidan yoritib bilinadigan nafas teshiklarini lupa bilan quritilgan namunada izlang (o‘qituvchi bilan). Xavfsizlik: tirik arilar va ari uyalaridan uzoq turing.

Mashq
1
Kemiruvchi og‘iz organi nima va qaysi hasharotlarda uchraydi?
2
Hasharotlarda qon nega nafasda qatnashmaydi?
3
Malpigi naychalarining vazifasi nima?
4
Nega arilar va chumolilar murakkab xulq-atvorga ega?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahorgi gulzor uchun uchastkaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →