☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Hasharotlar sinfi: yashil bronza qo‘ng‘izi va 3-laboratoriya mashg‘uloti

Darslar 22–24 · 3 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
23

Yashil bronza qo‘ng‘izining ichki tuzilishi

Darslik: 76–78-betlar
MaqsadYashil bronza qo‘ng‘izining ichki tuzilishini va hasharotlardagi sezgi organlarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
malpigi naychalari · Malpighian tubules, the excretory organstraxeya · trachea, a breathing tubeso‘ruvchi og‘iz organi · sucking mouthpartsbosh miya · brain
Tushuntirish

Bronza qo‘ng‘izi gul, yosh barg va yetilmagan mevalar bilan oziqlanadi: yuqori jag‘lari bilan uzib, pastki jag‘lari bilan maydalaydi (kemiruvchi og‘iz organi). Hazm yo‘li: og‘iz, halqum, qizilo‘ngach, muskulli oshqozon, ichak va anal teshik. Suyuq oziq bilan oziqlanadigan hasharotlarning og‘iz organi xartumchasimon (so‘ruvchi yoki sanchib-so‘ruvchi). Qon aylanishi ochiq; yurak qorinning orqa tomonida naysimon, qon nafasda kislorod tashimaydi. Nafas olish traxeyalar orqali: asosan qorin yon tomonidagi teshiklardan havo shoxlangan naychalar bilan hamma organga yetadi. Ayirish organi – malpigi naychalari, ichakka ochiladi. Nerv sistemasi halqum atrofi halqasi va qorin nerv zanjiridan iborat, bosh tomonda bosh miya hosil bo‘lgan; arilar va chumolilarda u kuchli rivojlangan. Hasharotlar rangni, hidni (ba’zi kapalaklar 11 km dan) va ta’mni yaxshi sezadi; chirildoq, temirchak kabilarda ovoz va eshitish organi bor.

Namunalar
Chigirtka yoki qo‘ng‘iz o‘simlik bargini kemirsa, kemiruvchi og‘iz organi ishlaydi. Pashsha va chivin esa suyuqlik so‘radi – ularning xartumi bor.
Hasharot nafas olayotganda qorni ko‘tarilib-tushadi: qorin muskullari traxeyalardagi havoni almashtiradi. Qon kislorod tashimaydi, havo bevosita organlarga boradi.
Sinfda faoliyat

Sxema chizing: «Havo → tashqi teshik → traxeya → hujayralar». Hasharot qornini yonidan yoritib bilinadigan nafas teshiklarini lupa bilan quritilgan namunada izlang (o‘qituvchi bilan). Xavfsizlik: tirik arilar va ari uyalaridan uzoq turing.

Mashq
1
Kemiruvchi og‘iz organi nima va qaysi hasharotlarda uchraydi?
2
Hasharotlarda qon nega nafasda qatnashmaydi?
3
Malpigi naychalarining vazifasi nima?
4
Nega arilar va chumolilar murakkab xulq-atvorga ega?