Metall davri: eneolit, bronza va temir

Temirdan mehnat qurollarini birinchi bo‘lib Kichik Osiyodagi xettlar (mil. avv. XIV–XIII asrlar) yasay boshladi, keyin Mesopotamiya, Eron va Kavkazorti xalqlari ham foydalandi. Temirni qayta ishlash qiyin bo‘lgan, chunki u yuqori harorat talab qiladi, lekin u mis va bronzadan qattiqroq. Sof temir kamyob bo‘lgani uchun dastlab undan taqinchoqlar yasalgan. O‘rta Osiyoda temirdan ilk mehnat qurollari mil. avv. IX–VIII asrlarga oid. Temir omoch va boltalar dehqonchilikni keng maydonlarda rivojlantirdi, mehnat unumdorligi oshdi. Urushlar ko‘paygan sharoitda qabilalar ittifoqlari tuzildi, ularga saylangan harbiy sardorlar rahbarlik qildi — bu davr harbiy demokratiya deyiladi. «Avesto»ga ko‘ra jamiyat asosi «nmana» (katta patriarxal oila) bo‘lgan; bir necha nmana «vis»ni (urug‘ jamoasi), vislar «zantu»ni (qabila), qabilalar ittifoqi esa «dax’yu»ni (o‘lka) tashkil etgan.