Temir davriga o‘tishda O‘rta Osiyoning rivojlanishi
Temirdan mehnat qurollarini birinchi bo‘lib Kichik Osiyodagi xettlar (mil. avv. XIV–XIII asrlar) yasay boshladi, keyin Mesopotamiya, Eron va Kavkazorti xalqlari ham foydalandi. Temirni qayta ishlash qiyin bo‘lgan, chunki u yuqori harorat talab qiladi, lekin u mis va bronzadan qattiqroq. Sof temir kamyob bo‘lgani uchun dastlab undan taqinchoqlar yasalgan. O‘rta Osiyoda temirdan ilk mehnat qurollari mil. avv. IX–VIII asrlarga oid. Temir omoch va boltalar dehqonchilikni keng maydonlarda rivojlantirdi, mehnat unumdorligi oshdi. Urushlar ko‘paygan sharoitda qabilalar ittifoqlari tuzildi, ularga saylangan harbiy sardorlar rahbarlik qildi — bu davr harbiy demokratiya deyiladi. «Avesto»ga ko‘ra jamiyat asosi «nmana» (katta patriarxal oila) bo‘lgan; bir necha nmana «vis»ni (urug‘ jamoasi), vislar «zantu»ni (qabila), qabilalar ittifoqi esa «dax’yu»ni (o‘lka) tashkil etgan.
Mahalla bog‘i uchun umumiy puxta aravacha olingach, ikki kishi bir soatda avvalgidan ancha ko‘p tuproq tashidi. Ish tezlashgani sababli boshqalar ko‘chat parvarishi va sug‘orish bilan shug‘ullanishga ulgurdi. Yaxshi asbob ishni ham, ish taqsimotini ham o‘zgartiradi.
Muhandis ishni yengillashtiradigan asbob o‘ylab topadi, iqtisodchi yangi texnika ish o‘rinlariga qanday ta’sir qilishini o‘rganadi, fermer yangi asbobni qachon olish foydali ekanini hisoblaydi.
Uydagi bitta ishni (masalan, polni supurish yoki kitoblarni terish) tanlang. Uni tezlashtiradigan bitta asbob yoki usulni yozing va tejalgan vaqtda nima qilishni ham qo‘shing.
«Zinapoya»: bolalar nmana, vis, zantu, dax’yu kartochkalarini kichikdan kattaga terib, har birini oddiy so‘z bilan izohlaydi.