ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Lampochkalarni ulash va elektr xavfsizligi

Darslar 83–84 · 2 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
84

Elektr xavfsizlik choralari

Darslik, 184–185-betlar
MaqsadElektr tokining xavfini, xavfsizlik qoidalarini va elektr toki urganda birinchi yordam ko‘rsatish tartibini aytadi.
Yangi so‘zlar
izolyatsiya · insulationqisqa tutashuv · short circuitelektr toki urishi · electric shockyerga ulash · earthing (grounding)
Tushuntirish

Inson tanasi, ayniqsa nam teri, elektr tokini o‘tkazadi. Xonadon tarmog‘ining kuchlanishi 220 V bo‘lib, u hayot uchun juda xavfli: tanadan o‘tgan tok muskullarni qisadi, yurak va nafasni to‘xtatishi, kuydirishi mumkin. Shuning uchun tarmoq bilan hech qachon tajriba o‘tkazmang. Qoidalar: izolyatsiyasi shikastlangan yoki ochiq simga tegmang; nam qo‘l bilan va suv yonida (vannada, hovuzda) elektr asboblarini ishlatmang; asbobni rozetkadan vilkasidan ushlab uzing; rozetkaga shpilka, mix va boshqa narsa tiqmang; bitta rozetkaga ko‘p quvvatli asbobni ulamang (ortiqcha yuk simni qizdirib, yong‘in chiqarishi mumkin); buzilgan asbobni o‘zingiz ta’mirlamang, kattalarga ayting. Uzilib yerga tushgan elektr simiga yaqinlashmang – kamida 10 m uzoqlashib, tez yordam va elektr xizmatiga xabar bering. Elektr uzatish liniyalari ostida varrak uchirmang va elektr ustunlariga chiqmang. Uylarda saqlagich (avtomat) ortiqcha tokda tarmoqni o‘zi uzadi. Elektriklar izolyatsiyalangan qo‘lqop va asboblardan foydalanadi. Birinchi yordam: avval tokni o‘chiring (avtomat, vilka), buning iloji bo‘lmasa, quruq yog‘och yoki plastmassa narsa bilan simni jabrlanuvchidan ajrating; unga tok o‘chirilmasdan qo‘l tegizmang. So‘ng tez yordam (103) chaqiring; jabrlanuvchi nafas olmasa va siz o‘qigan bo‘lsangiz, sun’iy nafas va ko‘krak qafasini bosishni boshlang.

!Diqqat!
Maishiy tarmoq kuchlanishi 220 V – juda xavfli!
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab elektrchisi har yili rozetkalarning qopqoqlarini tekshiradi va ishqalanib yupqalashgan simni foydalanishdan oldin almashtiradi. Shikastlangan izolyatsiya tokni tanaga o‘tkazib yuborishi mumkin, shuning uchun bunday sim qoldirilmaydi.

Kim ishlatadi

Elektrchi rozetka va simlarning xavfsizligini tekshiradi, o‘t o‘chiruvchi elektr bilan bog‘liq yong‘inlarga qarshi ishlaydi, maktab xo‘jalik mudiri jihozlarni ko‘zdan kechiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalardan uyda asosiy elektr o‘chirgichi (shchit) qayerda ekanini so‘rang va uni ko‘rib qo‘ying, lekin unga tegmang. Favqulodda holatda tokni o‘chirish uchun shuni bilish kerak.

Namunalar
Rozetka 16 A, 220 V: ruxsat etilgan quvvat 16 × 220 = 3520 W. Choynak 2000 W va dazmol 1800 W bir vaqtda ulansa: 2000 + 1800 = 3800 W > 3520 W: ortiqcha yuk, xavfli.
Vannada nam qo‘l bilan fenni ushlash xavfli: suv tokni o‘tkazadi va tanadan tok o‘tishi mumkin.
Sinfda faoliyat

Xavfsizlik rasmi: uyingiz yoki sinf xonasida elektr xavfsizligi qoidalarini buzadigan 5 ta holatni (rasm yoki ro‘yxat ko‘rinishida) tuzing va to‘g‘ri variantni yozing. Rollar bo‘yicha: «Tok urdi – nima qilish kerak?» sahnasini (tokni o‘chirish, 103 ga qo‘ng‘iroq) ko‘rsating. Xavfsizlik: hech qanday haqiqiy elektr qurilma, rozetka yoki sim bilan sahnalashtirmang; faqat o‘yinchoq yoki chizma ishlating.

Mashq
1
Elektr xavfsizligining uchta qoidasini ayting.
2
Rozetka 16 A, 220 V. Ruxsat etilgan eng katta quvvat necha W? (quvvat = tok × kuchlanish)
3
Elektr toki urgan odamga yordam berishda birinchi qadam nima?
4
Nega simlarning ustini izolyatsiya qiladilar va nega ular shikastlansa xavfli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSahna gulchambarini ta’mirlashHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →