ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Harakat, kuch va oddiy mexanizmlar

Darslar 59–61 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
61

Oddiy mexanizmlar

Darslik, 136–137-betlar
MaqsadOddiy mexanizmlarni (richag, blok, qiya tekislik, pona, chig‘iriq) sanaydi va ularning kuchda yutuq berishini, ishda yutuq bermasligini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
oddiy mexanizm · simple machinerichag · leverqiya tekislik · inclined plane (ramp)blok · pulley
Tushuntirish

Oddiy mexanizmlar – kuchning kattaligi yoki yo‘nalishini o‘zgartirib, ishni osonlashtiradigan qurilmalar: richag, blok, qiya tekislik, pona va chig‘iriq. Richag – qo‘zg‘almas tayanch atrofida aylana oladigan qattiq jism (qaychi, ombir, g‘ildirakli aravacha). Qo‘zg‘almas blok faqat kuch yo‘nalishini o‘zgartiradi; qo‘zg‘aluvchan blok kuchdan 2 marta yutuq beradi. Qiya tekislik yukni to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘tarishdan kamroq kuch bilan ko‘tarishga imkon beradi: tekislik qanchalik uzun va yotiq bo‘lsa, kuch shuncha kam (ishqalanishsiz F = P × balandlik : uzunlik). Pona ikkita qiya tekislikdan iborat (bolta, pichoq, mix). Chig‘iriqda aylanish dastagi yordamida yuk ko‘tariladi (quduq chig‘irig‘i). «Mexanikaning oltin qoidasi»: mexanizm kuchdan necha marta yutuq bersa, yo‘lda shuncha marta yutqazadi, shuning uchun ishda yutuq bo‘lmaydi.

qaychi, ombir,aravachaRichagqo‘zg‘almas:yo‘nalishqo‘zg‘aluvchan:2 marta yutuqBlokQiya tekislikbolta, pichoq,mixPonaquduqchig‘irig‘iChig‘iriqOddiymexanizmlar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qishloqdagi quduqda charx dastasini aylantirib chelakni ko‘taradilar. Dasta uzun yoy bo‘ylab aylanadi, shuning uchun og‘ir chelakni kichik kuch bilan ko‘tarish mumkin. Ammo dasta ko‘p aylantiriladi, ish o‘sha-o‘sha qoladi.

Kim ishlatadi

Quruvchi og‘ir yukni qiya tekislik yoki blok bilan ko‘taradi, mexanik richag va pona bilan ishlaydi, dehqon qo‘l aravasidan foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab eshigini avval sharnirga yaqin joyidan, keyin dastasidan itarib ko‘ring: qaysi biri yengilroq? Buni bitta kuch bilan, ehtiyotlik bilan qiling.

Namunalar
4 m1 m
Yuk og‘irligi 200 N, rampa uzunligi 4 m, balandligi 1 m: F = 200 × 1 : 4 = 50 N. Kuchda 4 marta yutuq, lekin yo‘l 4 marta uzun.
Qo‘zg‘aluvchan blok yordamida 100 N yukni ko‘tarish uchun taxminan 100 : 2 = 50 N kuch kerak (arqonning massasi va ishqalanishsiz); arqonni esa 2 marta uzunroq tortamiz.
Sinfda faoliyat

Qiya tekislik: uzun taxta yoki qalin kartonni kitoblarga tirab, tepasidan pastga kichik mashinachani tushiring. Taxta qiyaligini ikki xil qilib, mashinachani tortishga ketgan rezina band cho‘zilishini taqqoslang. Xavfsizlik: taxta va kitoblar yiqilib tushib oyoqqa tegmasligi uchun mustahkam qo‘ying; o‘tkir uchli taxta ishlatmang.

Mashq
1
Oddiy mexanizmlarning beshta turini ayting.
2
Og‘irligi 300 N yukni uzunligi 6 m, balandligi 2 m bo‘lgan tekislik bo‘ylab tortish uchun (ishqalanishsiz) necha N kuch kerak?
3
Qaychi va ombir qaysi oddiy mexanizm?
4
Nima uchun oddiy mexanizm ishda yutuq bermaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBayram sovg‘asi: so‘rovnomaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →