Kuch
Kuch – bir jismning boshqa jismga ta’siri; u jismni harakatga keltirishi, tezligini yoki yo‘nalishini o‘zgartirishi, shaklini o‘zgartirishi mumkin. Kuch kattalik va yo‘nalish bilan ifodalanadi, birligi nyuton (N); kuchni dinamometr o‘lchaydi. Muskul kuchi – muskullarimizning qisqarishidan, mexanik kuch – mashina va qurilmalarning ta’siridan paydo bo‘ladi. Ishqalanish kuchi jism boshqa jism sirtida siljiganda yoki siljitilmoqchi bo‘lganda paydo bo‘ladi va harakatga qarshi yo‘nalgan; u tekis bo‘lmagan sirtlar tufayli hosil bo‘ladi, shuning uchun silliq muzda kichik, g‘adir-budur yo‘lda katta. Ishqalanish foydali (yurish, tormoz) va zararli (detallarning yeyilishi) bo‘lishi mumkin; ishqalanish issiqlik ham chiqaradi (kaftlarni ishqalasak isiydi). Jism Yer tomonidan tortiladi – bu og‘irlik (tortishish) kuchi. 1 kg massali jismga taxminan 10 N kuch ta’sir etadi (aniqrog‘i 9,8 N), ya’ni F = m × g, g ≈ 10 N/kg.
Bozordagi osma tarozida qopni ilgakka osganda prujina cho‘ziladi va ko‘rsatkich kilogrammlarni ko‘rsatadi. Aslida prujinani Yer qopni tortish kuchi cho‘zadi, shkala esa kilogrammda belgilangan. Kuch cho‘zilishda ko‘rinadi.
Bozor tarozibon tarozida mahsulot o‘lchaydi, muhandis prujinali qurilmalarni hisoblaydi, fizioterapevt mushak kuchini o‘lchab davolash rejasini tuzadi.
Maktab sumkangizni dastasidan ushlab ko‘taring va ikki kuchni sezing: sumkani pastga tortayotgan Yer tortishi va uni yuqorida tutib turgan qo‘l mushaklari kuchi. Sumkani polga qo‘ysangiz, uni nima tutib turadi?
Ishqalanishni tekshiring: qalin kitobni stol ustiga qo‘yib, rezina bandni (xalqa) unga ilib asta tortib, bandning cho‘zilishini chizg‘ich bilan o‘lchang. So‘ng kitob ostiga 3 ta qalam (g‘altak) qo‘yib takrorlang: dumalash uchun cho‘zilish kamroq bo‘ladi. Xavfsizlik: rezina bandni qattiq cho‘zmang (sakrab yuzga tegishi mumkin); og‘ir kitobni stol chetiga qo‘ymang.