ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Harakat, kuch va oddiy mexanizmlar

Darslar 59–61 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
60

Kuch

Darslik, 134–135-betlar
MaqsadKuch tushunchasini, uning ta’sirini, birligini (nyuton) va muskul, mexanik, ishqalanish kuchlarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
kuch · forcenyuton (N) · newton (unit of force)ishqalanish kuchi · friction forcedinamometr · spring balance (force meter)
Tushuntirish

Kuch – bir jismning boshqa jismga ta’siri; u jismni harakatga keltirishi, tezligini yoki yo‘nalishini o‘zgartirishi, shaklini o‘zgartirishi mumkin. Kuch kattalik va yo‘nalish bilan ifodalanadi, birligi nyuton (N); kuchni dinamometr o‘lchaydi. Muskul kuchi – muskullarimizning qisqarishidan, mexanik kuch – mashina va qurilmalarning ta’siridan paydo bo‘ladi. Ishqalanish kuchi jism boshqa jism sirtida siljiganda yoki siljitilmoqchi bo‘lganda paydo bo‘ladi va harakatga qarshi yo‘nalgan; u tekis bo‘lmagan sirtlar tufayli hosil bo‘ladi, shuning uchun silliq muzda kichik, g‘adir-budur yo‘lda katta. Ishqalanish foydali (yurish, tormoz) va zararli (detallarning yeyilishi) bo‘lishi mumkin; ishqalanish issiqlik ham chiqaradi (kaftlarni ishqalasak isiydi). Jism Yer tomonidan tortiladi – bu og‘irlik (tortishish) kuchi. 1 kg massali jismga taxminan 10 N kuch ta’sir etadi (aniqrog‘i 9,8 N), ya’ni F = m × g, g ≈ 10 N/kg.

★Esda tuting
Og‘irlik kuchi F = m × g, bunda g ≈ 10 N/kg (5 kg → ≈ 50 N)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bozordagi osma tarozida qopni ilgakka osganda prujina cho‘ziladi va ko‘rsatkich kilogrammlarni ko‘rsatadi. Aslida prujinani Yer qopni tortish kuchi cho‘zadi, shkala esa kilogrammda belgilangan. Kuch cho‘zilishda ko‘rinadi.

Kim ishlatadi

Bozor tarozibon tarozida mahsulot o‘lchaydi, muhandis prujinali qurilmalarni hisoblaydi, fizioterapevt mushak kuchini o‘lchab davolash rejasini tuzadi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab sumkangizni dastasidan ushlab ko‘taring va ikki kuchni sezing: sumkani pastga tortayotgan Yer tortishi va uni yuqorida tutib turgan qo‘l mushaklari kuchi. Sumkani polga qo‘ysangiz, uni nima tutib turadi?

Namunalar
Massasi 5 kg bo‘lgan sumkaning og‘irligi taxminan 5 × 10 = 50 N.
30 N20 N
Ikki bola qutini qarama-qarshi tomonga tortadi: 30 N va 20 N. Teng ta’sir etuvchi kuch 30 − 20 = 10 N, quti kattaroq kuch tomonga harakat qiladi.
Sinfda faoliyat

Ishqalanishni tekshiring: qalin kitobni stol ustiga qo‘yib, rezina bandni (xalqa) unga ilib asta tortib, bandning cho‘zilishini chizg‘ich bilan o‘lchang. So‘ng kitob ostiga 3 ta qalam (g‘altak) qo‘yib takrorlang: dumalash uchun cho‘zilish kamroq bo‘ladi. Xavfsizlik: rezina bandni qattiq cho‘zmang (sakrab yuzga tegishi mumkin); og‘ir kitobni stol chetiga qo‘ymang.

Mashq
1
Kuch qanday birlikda o‘lchanadi va qaysi asbob bilan?
2
Massasi 8 kg jismning og‘irligi taxminan necha N? (g ≈ 10 N/kg)
3
Ishqalanish kuchining foydali va zararli bo‘lishiga bittadan misol keltiring.
4
Nega muzda yurish qiyin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBayram sovg‘asi: so‘rovnomaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →