Gidrosfera va uning qismlari
Gidrosfera – Yerning suv qobig‘i: okean, dengiz, daryo, ko‘l, muzliklar, yer osti suvlari va atmosferadagi bug‘ unga kiradi. Suv tabiatda uch holatda uchraydi: qattiq (muz), suyuq va gaz (bug‘). Yerdagi suvning taxminan 96,5% i Dunyo okeaniga to‘g‘ri keladi. Dunyo okeani to‘rtta okeandan iborat: Tinch, Atlantika, Hind va Shimoliy Muz. Dengizlar okeanning bir qismi, qo‘ltiqlar quruqlikka kirib borgan suv qismlari, bo‘g‘iz esa ikki quruqlik orasidagi tor suvli yo‘lak (masalan, Gibraltar). Okean tubi ham quruqlik kabi notekis: materik sayozligi (shelf, taxminan 200 m gacha), materik yonbag‘ri, okean tubi, suvosti tizmalari va chuqur cho‘kmalar bor. Chuqurlikni exolot o‘lchaydi: u tovush yuboradi va qaytgan tovushning vaqtini o‘lchaydi; suvda tovush tezligi taxminan 1500 m/s, tovush borib-qaytgani uchun chuqurlik = tezlik × vaqt : 2.
Katta bo‘sh zalda yoki yo‘lakda qarsak chalganda aks sado eshitiladi. Devor uzoqroq bo‘lsa, sado kechroq qaytadi. Kema ostidagi ovoz o‘lchagich ham shunday ishlaydi: signal qaytguncha o‘tgan vaqt tubning qanchalik uzoqligini bildiradi.
Kema navigatori dengiz chuqurligini o‘lchaydi, baliqchi baliq to‘dasini topish uchun ovoz o‘lchagichdan foydalanadi, gidrograf dengiz tubining xaritasini tuzadi.
Maktab hovlisining tinch joyida katta devordan kamida yigirmata qadam narida turib, bir marta qarsak chaling va aks sadoni eshiting (yaqinroq turilsa, aks sado qarsakka qo‘shilib ketadi). Keyin bir necha qadam uzoqlashib, solishtiring.
Daryo havzasi maketi: kartondan asos kesing, po‘kak yoki plastilindan tog‘ yasab yopishtiring, tog‘dan pastga bosh daryo va uning 2–3 irmog‘ini ko‘k rang bilan chizing, quyilish joyini (mansab) belgilang. So‘ng tog‘ tepasiga mayda tomchilab suv quying va suv irmoqlardan bosh daryoga oqishini kuzating. Xavfsizlik: qaychini kattalar nazoratida va uchini pastga qaratib ishlating; suvni to‘kmang; yelim va bo‘yoqni og‘izga olmang.