ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Litosfera, vulqonlar va gidrosfera

Darslar 46–48 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
48

Gidrosfera va uning qismlari

Darslik, 108–109-betlar
MaqsadGidrosfera, Dunyo okeani, uning qismlari va okean tubi relyefini bayon qiladi, exolot yordamida chuqurlikni hisoblaydi.
Yangi so‘zlar
gidrosfera · hydrosphere (Earth’s water shell)Dunyo okeani · World Oceanqo‘ltiq / bo‘g‘iz · gulf / straitshelf (materik sayozligi) · continental shelf
Tushuntirish

Gidrosfera – Yerning suv qobig‘i: okean, dengiz, daryo, ko‘l, muzliklar, yer osti suvlari va atmosferadagi bug‘ unga kiradi. Suv tabiatda uch holatda uchraydi: qattiq (muz), suyuq va gaz (bug‘). Yerdagi suvning taxminan 96,5% i Dunyo okeaniga to‘g‘ri keladi. Dunyo okeani to‘rtta okeandan iborat: Tinch, Atlantika, Hind va Shimoliy Muz. Dengizlar okeanning bir qismi, qo‘ltiqlar quruqlikka kirib borgan suv qismlari, bo‘g‘iz esa ikki quruqlik orasidagi tor suvli yo‘lak (masalan, Gibraltar). Okean tubi ham quruqlik kabi notekis: materik sayozligi (shelf, taxminan 200 m gacha), materik yonbag‘ri, okean tubi, suvosti tizmalari va chuqur cho‘kmalar bor. Chuqurlikni exolot o‘lchaydi: u tovush yuboradi va qaytgan tovushning vaqtini o‘lchaydi; suvda tovush tezligi taxminan 1500 m/s, tovush borib-qaytgani uchun chuqurlik = tezlik × vaqt : 2.

96,5%Dunyo okeaniboshqa suvlar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Katta bo‘sh zalda yoki yo‘lakda qarsak chalganda aks sado eshitiladi. Devor uzoqroq bo‘lsa, sado kechroq qaytadi. Kema ostidagi ovoz o‘lchagich ham shunday ishlaydi: signal qaytguncha o‘tgan vaqt tubning qanchalik uzoqligini bildiradi.

Kim ishlatadi

Kema navigatori dengiz chuqurligini o‘lchaydi, baliqchi baliq to‘dasini topish uchun ovoz o‘lchagichdan foydalanadi, gidrograf dengiz tubining xaritasini tuzadi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab hovlisining tinch joyida katta devordan kamida yigirmata qadam narida turib, bir marta qarsak chaling va aks sadoni eshiting (yaqinroq turilsa, aks sado qarsakka qo‘shilib ketadi). Keyin bir necha qadam uzoqlashib, solishtiring.

Namunalar
kema4 s ichida qaytdihtub
Exolotdan yuborilgan tovush 4 s da qaytib keldi. Chuqurlik = 1500 × 4 : 2 = 3000 m. Bu yerda 2 ga bo‘lamiz, chunki tovush tubigacha va orqaga yurgan.
Tinch okean va Atlantika okeani yirik okeanlar bo‘lsa, Qora dengiz okeanning emas, dengizning misoli: u Atlantikaning bir qismi hisoblanadi.
Sinfda faoliyat

Daryo havzasi maketi: kartondan asos kesing, po‘kak yoki plastilindan tog‘ yasab yopishtiring, tog‘dan pastga bosh daryo va uning 2–3 irmog‘ini ko‘k rang bilan chizing, quyilish joyini (mansab) belgilang. So‘ng tog‘ tepasiga mayda tomchilab suv quying va suv irmoqlardan bosh daryoga oqishini kuzating. Xavfsizlik: qaychini kattalar nazoratida va uchini pastga qaratib ishlating; suvni to‘kmang; yelim va bo‘yoqni og‘izga olmang.

Mashq
1
Dunyo okeani nechta okeandan iborat va ular qaysilar?
2
Exolotdan yuborilgan tovush 6 s da qaytib keldi. Chuqurlik necha metr? (tezlik 1500 m/s)
kema6 s ichida qaytdih = ?tub
3
Qo‘ltiq va bo‘g‘iz nimasi bilan farq qiladi?
4
Nega chuqurlikni hisoblashda tovush vaqtini 2 ga bo‘lamiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUrug‘ sayohatchisiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →