☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Oy va uning fazalari

Darslar 39–40 · 2 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
40

Loyiha ishi. Oy holatini kuzatish

Darslik, 88–90-betlar
MaqsadOy holatini bir oy davomida kuzatib, jadvalga yozadi va fazalar modelini yasab, ularning o‘zgarish sababini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
kuzatuv kundaligi · observation diarybirinchi chorak · first quarteroxirgi chorak · last quartermodel · model
Tushuntirish

Oy fazalari Quyosh, Yer va Oyning o‘zaro joylashuviga bog‘liq. Oy Yer atrofida aylanar ekan, Quyosh nuri bilan yoritilgan yarim shari Yerga turli burchak ostida ko‘rinadi. Yangi oyda Oy Quyosh va Yer orasida bo‘ladi va Yerga yoritilmagan tomoni qaraydi. Keyin yoritilgan qism kattalashadi: birinchi chorakda Oyning yarmi yoritilgan ko‘rinadi, to‘lin oyda Yer Quyosh va Oy orasida bo‘lib, butun disk yoritilgan ko‘rinadi. So‘ng yoritilgan qism kamayib, oxirgi chorakka yetadi va yana yangi oy boshlanadi. Shimoliy yarimsharda o‘sayotgan oy o‘ng tomondan, kamayayotgan oy chap tomondan yoritilgan bo‘ladi. Yangi (o‘sayotgan) oy kechqurun g‘arb tomonda, eski (kamayayotgan) oy tongda sharq tomonda ko‘rinadi. Kuzatish uchun bir oy davomida bir vaqtda Oyni ko‘rib, shaklini chizish va ufqning qaysi tomonidan ko‘ringanini yozish kerak. Xalq tilida yangi oyning ingichka o‘rog‘i «hilol» deyiladi.

Namunalar
Kuzatuv jadvali: sana 3-oktabr – o‘roqsimon oy, g‘arbda, soat 19:30; 10-oktabr – birinchi chorak, janubda, 19:30; 17-oktabr – to‘lin oy, sharqdan chiqmoqda; 24-oktabr – oxirgi chorak, tongda sharqda. (Faqat namuna.)
To‘lin oydan keyingi to‘lin oygacha o‘rtacha 29,5 sutka o‘tadi; shuning uchun bir oy davomida barcha fazalarni ko‘rish mumkin.
Sinfda faoliyat

Loyiha: 1) bir oy davomida har kuni bir vaqtda Oyni kuzatib, shaklini daftarga chizing, jadvalga sana, faza va ufqning qaysi tomonida ko‘ringanini yozing; 2) fazalar modeli: 8 ta karton doirani qora va oq bo‘yoq bilan fazalar tartibida bo‘yang va qora A4 kartonga Quyosh (sariq tennis koptogi) va Yer (ko‘k-yashil koptok) bilan birga strelkalar bilan yopishtiring; 3) natijani sinfda tushuntiring. Xavfsizlik: kechki kuzatuvni ota-onalar bilan, xavfsiz joyda qiling; bo‘yoq va yelimni og‘izga olmang; qaychini ehtiyotkor ishlating.

Mashq
1
Oy fazalarini tartib bilan sanang.
2
Qaysi fazada Oy Quyosh va Yer o‘rtasida bo‘ladi?
3
Yangi va eski oy osmonning qaysi qismida va qachon ko‘rinadi?
4
Oy fazalarining o‘zgarishiga sabab nima? Yer soyasi sababmi?