Qutb yulduziga qarab mo‘ljal olish
Qutb yulduzi Kichik Ayiq turkumida joylashgan va Shimoliy qutb ustida deyarli bir joyda turadi, chunki Yer o‘qi shu yulduz tomon yo‘nalgan; boshqa yulduzlar uning atrofida aylanib ko‘rinadi. Uni topish uchun Katta Ayiq «cho‘michi»ning eng chekkadagi ikki yulduzi oralig‘ini o‘lchab, shu chiziq bo‘ylab Kichik Ayiq tomon 5 marta qo‘yib chiqiladi – shu joyda Qutb yulduzi turadi. Qutb yulduziga yuzimiz bilan qarasak, old tomon – shimol, o‘ng – sharq, orqa – janub, chap – g‘arb. Shu orqali yo‘nalishni belgilaymiz: masalan, borishimiz kerak bo‘lgan shahar sharqda bo‘lsa, Qutb yulduziga qarab turib o‘ngga yuramiz. Qutb yulduzi Yerning janubiy yarimsharidan ko‘rinmaydi. Shimoliy yarimsharda uning ufqdan balandligi kuzatuvchining geografik kengligiga teng. Bulutli tunda yoki yulduz ko‘rinmasa, kompas yoki Quyoshdan foydalanamiz.
Kechki sayohatda telefon batareyasi tugab qolsa, yo‘lboshchi Qutb yulduzini topib, shimol qayerdaligini ko‘rsatishi mumkin. Shunga qarab, guruh yo‘nalishini aniqlab ketadi.
Uchuvchi va dengizchi qadimda yulduzlardan yo‘nalish aniqlagan, sayyoh va skaut tabiatda yo‘lini topadi, astronom yulduzlar harakatini kuzatadi.
Quyosh eng baland turganda (soat 12:30 dan 13:00 gacha) ochiq joyda tik turib, soyangiz qaysi tomonga tushishini ko‘ring: O‘zbekistonda u taxminan shimolga qaraydi. Natijani kattalar bilan tekshiring. Quyoshga qaramang.
Amaliy mashg‘ulot: sinf devorlariga Sh (shimol), Sharq, J (janub), G (g‘arb) yozuvlarini kompas yordamida osib chiqing. «Yo‘lboshchi» o‘yini: o‘quvchi ko‘zi ochiq holda «Qutb yulduziga» (shimol devori) yuzlanib turadi va «sharqqa», «janubga» buyruqlarini bajaradi. Kattalar bilan tunda Katta Ayiq orqali Qutb yulduzini toping va kompas bilan tekshiring. Xavfsizlik: kompasga magnit yaqinlashtirmang; kechqurun tashqarida ota-onalar bilan, issiq kiyimda va yoritilgan, xavfsiz joyda bo‘ling.