ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Quyosh sistemasi, yulduzlar va Qutb yulduzi

Darslar 36–38 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
38

Qutb yulduziga qarab mo‘ljal olish

Darslik, 84–85-betlar
MaqsadQutb yulduzini Katta Ayiq yordamida topadi va undan ufq tomonlarini aniqlash hamda mo‘ljal olishda foydalanadi.
Yangi so‘zlar
Qutb yulduzi (Oltin Qoziq) · Pole Star (Polaris)ufq tomonlari · cardinal directionsmo‘ljal olish · orienteering, finding directionShimoliy qutb · North Pole
Tushuntirish

Qutb yulduzi Kichik Ayiq turkumida joylashgan va Shimoliy qutb ustida deyarli bir joyda turadi, chunki Yer o‘qi shu yulduz tomon yo‘nalgan; boshqa yulduzlar uning atrofida aylanib ko‘rinadi. Uni topish uchun Katta Ayiq «cho‘michi»ning eng chekkadagi ikki yulduzi oralig‘ini o‘lchab, shu chiziq bo‘ylab Kichik Ayiq tomon 5 marta qo‘yib chiqiladi – shu joyda Qutb yulduzi turadi. Qutb yulduziga yuzimiz bilan qarasak, old tomon – shimol, o‘ng – sharq, orqa – janub, chap – g‘arb. Shu orqali yo‘nalishni belgilaymiz: masalan, borishimiz kerak bo‘lgan shahar sharqda bo‘lsa, Qutb yulduziga qarab turib o‘ngga yuramiz. Qutb yulduzi Yerning janubiy yarimsharidan ko‘rinmaydi. Shimoliy yarimsharda uning ufqdan balandligi kuzatuvchining geografik kengligiga teng. Bulutli tunda yoki yulduz ko‘rinmasa, kompas yoki Quyoshdan foydalanamiz.

Qutb yulduzid5 × dKatta Ayiq
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kechki sayohatda telefon batareyasi tugab qolsa, yo‘lboshchi Qutb yulduzini topib, shimol qayerdaligini ko‘rsatishi mumkin. Shunga qarab, guruh yo‘nalishini aniqlab ketadi.

Kim ishlatadi

Uchuvchi va dengizchi qadimda yulduzlardan yo‘nalish aniqlagan, sayyoh va skaut tabiatda yo‘lini topadi, astronom yulduzlar harakatini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Quyosh eng baland turganda (soat 12:30 dan 13:00 gacha) ochiq joyda tik turib, soyangiz qaysi tomonga tushishini ko‘ring: O‘zbekistonda u taxminan shimolga qaraydi. Natijani kattalar bilan tekshiring. Quyoshga qaramang.

Namunalar
Yulduzlar xaritasida Katta Ayiqning ikki chekka yulduzi oralig‘i 4 sm bo‘lsa, shu chiziq bo‘ylab 4 · 5 = 20 sm narida Qutb yulduzi joylashadi.
Qutb yulduzi: shimolsharqjanubg‘arbsiz
Sayohatchi Qutb yulduzini o‘ng tomonida ko‘rsa, shimol uning o‘ngida – demak, u g‘arbga qarab ketmoqda. Agar Qutb yulduzi oldida bo‘lib, keyin chap tomonda paydo bo‘lsa, u sharqqa burilgan.
Sinfda faoliyat

Amaliy mashg‘ulot: sinf devorlariga Sh (shimol), Sharq, J (janub), G (g‘arb) yozuvlarini kompas yordamida osib chiqing. «Yo‘lboshchi» o‘yini: o‘quvchi ko‘zi ochiq holda «Qutb yulduziga» (shimol devori) yuzlanib turadi va «sharqqa», «janubga» buyruqlarini bajaradi. Kattalar bilan tunda Katta Ayiq orqali Qutb yulduzini toping va kompas bilan tekshiring. Xavfsizlik: kompasga magnit yaqinlashtirmang; kechqurun tashqarida ota-onalar bilan, issiq kiyimda va yoritilgan, xavfsiz joyda bo‘ling.

Mashq
1
Qutb yulduzi qaysi turkumga kiradi va u nima uchun doim bir joyda ko‘rinadi?
2
Katta Ayiq chekka yulduzlari oralig‘i 3 sm. Qutb yulduzi shu chiziq bo‘ylab necha sm narida?
3
Qutb yulduziga qarab turgan odamning o‘ng, chap va orqa tomoni qaysi ufq tomonlari?
4
Poyezd yo‘lovchisi avval Qutb yulduzini poyezd oldida ko‘rdi, keyin o‘ng derazada ko‘rdi. Poyezd qaysi tomonga burildi? Tushuntiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHovlidagi ob-havo punktiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →