ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Quyosh sistemasi, yulduzlar va Qutb yulduzi

Darslar 36–38 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
37

Yulduzlar

Darslik, 82–83-betlar
MaqsadYulduzlarning sayyoralardan farqini, ranglari va haroratini, yulduz turkumlarini (Katta va Kichik Ayiq) tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
yulduz · staryulduz turkumi · constellationyorug‘lik yili · light-yearSomon yo‘li · the Milky Way
Tushuntirish

Yulduzlar – nihoyatda qizigan, o‘zidan yorug‘lik chiqaradigan, Yerdan juda uzoqdagi osmon jismlari; sayyoralar esa sovuq bo‘lib, Quyosh nurini qaytaradi. Yulduzlar tuzilishi va tarkibiga ko‘ra farq qiladi. Ularning rangi haroratiga bog‘liq: ko‘kimtir-oq yulduzlar eng issiq, sariq (Quyosh kabi, sirti taxminan 5500 °C) o‘rtacha, qizil yulduzlar eng sovuq. Yulduzlarning miltillashiga sabab – ularning nuri Yer atmosferasidagi notekis harakatlanuvchi havo qatlamlaridan o‘tishi. Quyoshdan keyingi eng yaqin yulduz ham taxminan 4,2 yorug‘lik yili uzoqlikda; 1 yorug‘lik yili – yorug‘lik bir yilda o‘tadigan masofa (taxminan 9,5 trln km). Quyosh sistemasi Somon yo‘li galaktikasida joylashgan. Qadimdan odamlar yulduzlarni guruhlab, ularga nom bergan – yulduz turkumlari: Katta Ayiq (Yetti og‘ayni; cho‘michga o‘xshash 7 yulduz), Kichik Ayiq (u ham 7 yulduz). Qutb yulduzi Kichik Ayiq turkumiga kiradi va osmonda doim Shimoliy qutb ustida bir joyda turadi.

Yulduz rangiHarorati
ko‘kish-oqeng issiq
sariq (Quyosh, sirti ≈ 5500 °C)o‘rtacha
qizileng sovuq
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Chiroq kam bo‘lgan qishloqda ochiq kechasi qiz bolaning e’tibori yulduzlarga tushdi: ba’zilari sal qizg‘ish, ba’zilari ko‘kimtir-oq ko‘rindi. Yulduzning rangi uning sirt harorati haqida ma’lumot beradi.

Kim ishlatadi

Astronom yulduzlarni rangi va yorqinligi bo‘yicha o‘rganadi, kuzatuvxona xodimi teleskop bilan ishlaydi, dengizchi qadimdan yo‘nalishni yulduzlarga qarab aniqlagan.

Bugun sinab ko‘ring

Ochiq kechasi hovlida yoki balkonda, yaqin atrofda kattalar bo‘lganda, beshta yorqin yulduzga qarab, qaysilari qizg‘ish yoki ko‘kimtir ekanini payqashga urinib ko‘ring.

Namunalar
Quyosh – sariq yulduz. Rigel kabi ko‘kimtir yulduzlar Quyoshdan ancha issiq; Betelgeyze kabi qizil yulduzlar esa sovuqroq.
★Esda tuting
1 yorug‘lik yili — yorug‘lik bir yilda bosib o‘tadigan masofa (≈ 9,5 trillion km).
Yorug‘lik yili masofa birligi: 1 yorug‘lik yili ≈ 300 000 km/s × 31 500 000 s ≈ 9,5 trillion km. Demak, «4,2 yorug‘lik yili» – masofa, vaqt emas.
Sinfda faoliyat

Model «Yulduz turkumi»: qora kartonga Katta Ayiq (cho‘mich) shaklidagi 7 nuqtani belgilab, qalam uchi bilan (igna emas!) kichik teshiklar oching. Qorong‘i xonada orqasidan fonar nuri tushirib, devorga yulduz turkumini proyeksiya qiling va Qutb yulduzini toping. Imkon bo‘lsa, kattalar bilan bulutsiz kechada osmondagi Katta Ayiqni kuzating. Xavfsizlik: o‘tkir uchli igna ishlatmang; kechki kuzatuvni ota-onalar bilan, xavfsiz joyda (yo‘ldan uzoqda) o‘tkazing; Quyoshga hech qachon durbin bilan qaramang.

Mashq
1
Yulduz bilan sayyoraning ikkita farqini ayting.
2
Yulduzlar rangi ularning nimasini ko‘rsatadi? Qaysi rang eng issiq?
3
Katta Ayiq turkumi nechta yulduzdan iborat va qanday shaklda?
4
Yulduzlar nega miltillaydi, sayyoralar esa kamroq miltillaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHovlidagi ob-havo punktiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →