Yulduzlar
Yulduzlar – nihoyatda qizigan, o‘zidan yorug‘lik chiqaradigan, Yerdan juda uzoqdagi osmon jismlari; sayyoralar esa sovuq bo‘lib, Quyosh nurini qaytaradi. Yulduzlar tuzilishi va tarkibiga ko‘ra farq qiladi. Ularning rangi haroratiga bog‘liq: ko‘kimtir-oq yulduzlar eng issiq, sariq (Quyosh kabi, sirti taxminan 5500 °C) o‘rtacha, qizil yulduzlar eng sovuq. Yulduzlarning miltillashiga sabab – ularning nuri Yer atmosferasidagi notekis harakatlanuvchi havo qatlamlaridan o‘tishi. Quyoshdan keyingi eng yaqin yulduz ham taxminan 4,2 yorug‘lik yili uzoqlikda; 1 yorug‘lik yili – yorug‘lik bir yilda o‘tadigan masofa (taxminan 9,5 trln km). Quyosh sistemasi Somon yo‘li galaktikasida joylashgan. Qadimdan odamlar yulduzlarni guruhlab, ularga nom bergan – yulduz turkumlari: Katta Ayiq (Yetti og‘ayni; cho‘michga o‘xshash 7 yulduz), Kichik Ayiq (u ham 7 yulduz). Qutb yulduzi Kichik Ayiq turkumiga kiradi va osmonda doim Shimoliy qutb ustida bir joyda turadi.
| Yulduz rangi | Harorati |
|---|---|
| ko‘kish-oq | eng issiq |
| sariq (Quyosh, sirti ≈ 5500 °C) | o‘rtacha |
| qizil | eng sovuq |
Chiroq kam bo‘lgan qishloqda ochiq kechasi qiz bolaning e’tibori yulduzlarga tushdi: ba’zilari sal qizg‘ish, ba’zilari ko‘kimtir-oq ko‘rindi. Yulduzning rangi uning sirt harorati haqida ma’lumot beradi.
Astronom yulduzlarni rangi va yorqinligi bo‘yicha o‘rganadi, kuzatuvxona xodimi teleskop bilan ishlaydi, dengizchi qadimdan yo‘nalishni yulduzlarga qarab aniqlagan.
Ochiq kechasi hovlida yoki balkonda, yaqin atrofda kattalar bo‘lganda, beshta yorqin yulduzga qarab, qaysilari qizg‘ish yoki ko‘kimtir ekanini payqashga urinib ko‘ring.
Model «Yulduz turkumi»: qora kartonga Katta Ayiq (cho‘mich) shaklidagi 7 nuqtani belgilab, qalam uchi bilan (igna emas!) kichik teshiklar oching. Qorong‘i xonada orqasidan fonar nuri tushirib, devorga yulduz turkumini proyeksiya qiling va Qutb yulduzini toping. Imkon bo‘lsa, kattalar bilan bulutsiz kechada osmondagi Katta Ayiqni kuzating. Xavfsizlik: o‘tkir uchli igna ishlatmang; kechki kuzatuvni ota-onalar bilan, xavfsiz joyda (yo‘ldan uzoqda) o‘tkazing; Quyoshga hech qachon durbin bilan qaramang.