Narsa otlarini yasovchi qo‘shimchalar va ularning imlosi
Narsa oti fe’l yoki otdan qo‘shimcha yordamida yasaladi. -gich (-kich, -qich, -g‘ich) ish quroli yoki asbobni bildiradi: o‘chirgich, qisqich, ochqich, ko‘rsatkich. Qo‘shimchaning shakli oldingi tovushga bog‘liq: jarangli tovushdan keyin -gich, jarangsizdan keyin -kich yoki -qich yoziladi. -gi shakli ish natijasi yoki holatni bildiradi: kulgi, sezgi. -(i)ndi ish natijasida qolgan narsani anglatadi: chiqindi, supurindi. -ma taom va narsa nomlarini yasaydi: qovurma, qaynatma. -don idish yoki saqlanadigan joyni bildiradi: qalamdon, guldon, sovundon. Fe’l oxiri unlidan iborat bo‘lsa, -q qo‘shilganda o‘zak tovushi o‘zgarishi mumkin: bo‘ya+q = bo‘yoq.
| Qo‘shimcha | Ma’nosi | Misol |
|---|---|---|
| -gich (-kich, -qich) | ish quroli | suzgich, kesgich |
| -gi | ish natijasi, holat | kulgi, sezgi |
| -(i)ndi | ish natijasida qolgan narsa | qirindi, yuvindi |
| -ma | taom nomi | dimlama, tortma |
| -don | idish, saqlanadigan joy | choydon, tuzdon |
Mahalla bog‘ida «sug‘orgich» deb yozilgan idish turibdi. Bola -gich qo‘shimchasi asbobni bildirishini biladi va nima ish qilish uchun ekanini taxmin qiladi: sug‘ormoq → sug‘orgich.
Yangi asbobga nom tanlovchilar fe’lga -gich qo‘shadi, tarjimon chet tilidagi asbob nomiga mos so‘z topadi, fizika o‘qituvchisi asbob nomini tushuntiradi.
Eshitgan bitta asbob nomini ayting va u qaysi ish-harakat so‘zidan yasalganini toping.
«So‘z fabrikasi»: o‘n ta fe’l (o‘chir, och, qis, kul, sez...) beriladi; bolalar mos qo‘shimchani qo‘shib narsa oti yasaydi va ma’nosini aytadi.