☰ Mundarija · Ona tili

Narsa, o‘rin-joy va faoliyat-jarayon otlari

Darslar 80–83 · 4 ta dars · N. Mahmudov, A. Nurmonov, A. Sobirov, D. Nabiyeva. Ona tili 6-sinf. «Tasvir» nashriyot uyi, 2017 (4-nashr)
81

Narsa otlarini yasovchi qo‘shimchalar va ularning imlosi

Darslik: 124-bet
MaqsadNarsa oti yasovchi qo‘shimchalarni bilish va to‘g‘ri yozish.
Yangi so‘zlar
-gich · -gich (tool)-ma · -ma (dish, thing)-don · -don (container)
Tushuntirish

Narsa oti fe’l yoki otdan qo‘shimcha yordamida yasaladi. -gich (-kich, -qich, -g‘ich) ish quroli yoki asbobni bildiradi: o‘chirgich, qisqich, ochqich, ko‘rsatkich. Qo‘shimchaning shakli oldingi tovushga bog‘liq: jarangli tovushdan keyin -gich, jarangsizdan keyin -kich yoki -qich yoziladi. -gi shakli ish natijasi yoki holatni bildiradi: kulgi, sezgi. -(i)ndi ish natijasida qolgan narsani anglatadi: chiqindi, supurindi. -ma taom va narsa nomlarini yasaydi: qovurma, qaynatma. -don idish yoki saqlanadigan joyni bildiradi: qalamdon, guldon, sovundon. Fe’l oxiri unlidan iborat bo‘lsa, -q qo‘shilganda o‘zak tovushi o‘zgarishi mumkin: bo‘ya+q = bo‘yoq.

Namunalar
Qalamdonimda o‘chirgich va qisqich bor.
Hovlidagi chiqindini supurib, guldonga gul qo‘ydim.
Sinfda faoliyat

«So‘z fabrikasi»: o‘n ta fe’l (o‘chir, och, qis, kul, sez...) beriladi; bolalar mos qo‘shimchani qo‘shib narsa oti yasaydi va ma’nosini aytadi.

Mashq
1
-don bilan ikkita so‘z yasang.
2
Qo‘shimchani ajrating: o‘chirgich, chiqindi, qovurma.
3
«Och» fe’liga -qich qo‘shing va ma’nosini ayting.
4
Nima uchun «ko‘rsatkich» da -qich emas, -kich yoziladi?