79
Shaxs oti yasovchi qo‘shimchalar va ularning imlosi
Darslik: 121–122-betlar
MaqsadShaxs oti yasovchi qo‘shimchalarni topish va to‘g‘ri yozish.
Yangi so‘zlar
-chi · -chi (doer)-dosh · -dosh (fellow)yasovchi qo‘shimcha · word-forming suffix
Tushuntirish
Shaxs oti bir necha qo‘shimcha bilan yasaladi. -chi kasb egasini bildiradi: baliqchi, sutchi, kitobchi. -kor, -soz, -xon, -boz ham shunday vazifada keladi: paxtakor, soatsoz, kitobxon, kabutarboz. -dosh «birga bo‘lgan» ma’nosini beradi: vatandosh, sinfdosh, yurtdosh. Fe’l o‘zagiga -(u)vchi qo‘shilib ish bajaruvchini bildiradi: quruvchi, suzuvchi, o‘qituvchi, yozuvchi. -lik joy otiga qo‘shilib, shu joyda yashovchi odamni bildiradi: toshkentlik, samarqandlik; bunda so‘z turdosh otga aylangani uchun kichik harf bilan yoziladi. Barcha qo‘shimchalar o‘zakka qo‘shib yoziladi.
Namunalar
Sinfdoshim toshkentlik emas, samarqandlik.
Quruvchilar va paxtakorlar yurtimizni obod qiladi.
Sinfda faoliyat
«Kim kim?»: har bir qo‘shimchaga (-chi, -dosh, -xon, -kor) ikkitadan yangi so‘z toping va daftarga yozing.
Mashq
1
-dosh qo‘shimchasi bilan ikkita so‘z yozing va ma’nosini ayting.
Vatandosh — bir vatan farzandi; sinfdosh — bir sinfda o‘qiydigan o‘rtoq.
2
Qo‘shimchani ajrating: o‘qituvchi, baliqchi, kitobxon.
o‘qit+uvchi, baliq+chi, kitob+xon.
3
Qaysi yozuv to‘g‘ri: Samarqandlik yoki samarqandlik (turdosh ot)?
samarqandlik — shaxs oti, turdosh ot sifatida kichik harf bilan.
4
Nima uchun «-lik» bilan yasalgan «toshkentlik» kichik harf bilan yoziladi?
U endi shahar nomi emas, shu shahar odamini bildiruvchi turdosh ot, shuning uchun.