67
Shaxs-son shakllari
Darslik: 103-bet
MaqsadFe’lning shaxs-son shakllarini bilish va to‘g‘ri tanlash.
Yangi so‘zlar
shaxs · personson · numberbirlik · singularko‘plik · plural
Tushuntirish
Fe’lda ifodalangan harakat yoki holatning bajaruvchi shaxsini va bu shaxsning bitta yoki ko‘p ekanligini bildiruvchi shakllar shaxs-son shakllari deyiladi. I va II shaxs maxsus shakllar bilan ifodalanadi; III shaxsda esa zamon qo‘shimchalari shaxs ma’nosini ham bildiradi. -di va -sa shakllaridan keyin -m, -ng, -k, -ngiz qo‘shimchalari keladi: o‘qidim, o‘qiding, o‘qidik, o‘qidingiz; o‘qisam, o‘qisang. Sifatdosh, ravishdosh shakllari va sof fe’lning hozirgi-kelasi zamon shakllaridan keyin -man, -san, -miz, -siz qo‘shimchalari keladi: o‘qiyman, o‘qiysan, o‘qiymiz, o‘qiysiz; o‘qigansan. III shaxs ko‘plik -lar bilan: o‘qidilar, o‘qiydilar.
Namunalar
men o‘qidim — men o‘qiyman; sen o‘qiding — sen o‘qiysan.
biz o‘qidik — biz o‘qiymiz; siz o‘qidingiz — siz o‘qiysiz.
Sinfda faoliyat
«Shaxs gulchambari»: bolalar bitta fe’lni (yozmoq) uch zamonda barcha shaxslarda jadvalga yozib chiqadi.
Mashq
1
-di shaklidan keyin qaysi shaxs-son qo‘shimchalari keladi?
-m, -ng, -k, -ngiz.
2
«Bormoq» fe’lini kelasi zamonda men, sen, biz, siz shaxslarida yozing.
boraman, borasan, boramiz, borasiz.
3
«O‘qimoq» fe’lini -gan shaklida men, sen, biz uchun yozing.
o‘qiganman, o‘qigansan, o‘qiganmiz.
4
Nima uchun III shaxsda alohida shaxs-son qo‘shimchasi yo‘q (keldi)?
III shaxsda zamon qo‘shimchasining o‘zi shaxs ma’nosini ham bildiradi.