Ko‘makchi fe’lning ma’nolari
Ravishdoshning -a (-y) shakliga qo‘shiluvchi boshlamoq harakatning boshlanishini, olmoq esa uni bajarishga imkoniyat borligini bildiradi: yoza boshladi, yoza oldi. Yotmoq, yurmoq, turmoq ko‘makchi fe’llari -(i)b shakliga qo‘shilib, harakatning davom etishini bildiradi: o‘qib yotibdi, ishlab yuribdi, o‘ylab turdi. Yubormoq, tashlamoq, qo‘ymoq harakatning tez va oson bajarilganini ifodalaydi: yozib yubordi, aytib tashladi. Chiqmoq harakatning to‘la yakunlanganini bildiradi: o‘qib chiqdi. Bundan tashqari bermoq (boshqa kishi uchun: yozib berdi) va ko‘rmoq (sinab ko‘rish: yozib ko‘rdi) ham ko‘makchi bo‘lib keladi. Nisbat va bo‘lishsizlik shakllari yetakchi yoki ko‘makchi fe’lda, zamon va shaxs-son qo‘shimchalari esa faqat ko‘makchi fe’lda bo‘ladi.
| Ma’no | Ko‘makchi fe’l | Misol |
|---|---|---|
| boshlanish | boshlamoq | kula boshladi |
| imkoniyat | olmoq | ko‘ra oldi |
| davom etish | yotmoq, yurmoq, turmoq | kutib turdi |
| tez, oson bajarilish | yubormoq, tashlamoq, qo‘ymoq | ichib qo‘ydi |
| tugallanish | chiqmoq | tozalab chiqdi |
Murabbiy futbolchiga «To‘pni tez uzatib yubor!» dedi. «Yubor» ko‘makchi fe’li ishni tez va ravon bajarish ma’nosini qo‘shdi.
Murabbiy ko‘rsatmani aniq beradi, tarjimon fe’l birikmasining nozik ma’nosini saqlaydi, bolalar yozuvchisi harakatning davom etishini ko‘rsatadi.
Bir ishni ham tez bajarilgan qilib, ham uzoq davom etayotgan qilib, ko‘makchi fe’l bilan ikki xil ayting.
«Ma’no kartochkalari»: bolalar ko‘makchi fe’lli gaplarni boshlanish, davom, imkoniyat, tugallanish, tezlik ma’nolari bo‘yicha guruhlaydi.