ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Dunyo okeani: qismlari, tubi va suvi

Darslar 11–13 · 3 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
13

Okean suvining xususiyatlari

Darslik: 15- §, 37–38-betlar
MaqsadOkean suvining sho‘rligi, harorati, oqimlari, to‘lqinlari va qalqishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
sho‘rlik · salinityokean oqimi · ocean currentqalqish (suv ko‘tarilishi va pasayishi) · tidesunami · tsunami
Tushuntirish

Okean suvining asosiy xususiyati sho‘rlikdir: 1 litr suvda 1 g dan ortiq tuz bo‘lsa, suv sho‘r deyiladi. Dunyo okeanining o‘rtacha sho‘rligi 35 ‰; tropiklarda yuqoriroq (36–37 ‰), ekvatorda 34–35 ‰, dengizlarda esa 2 ‰ dan (Fin qo‘ltig‘i) 42 ‰ gacha (Qizil dengiz) o‘zgaradi. Yuza suvning o‘rtacha harorati taxminan +17,5 °C; ochiq okeanda –2 °C dan +29 °C gacha o‘zgaradi, 1 000 m dan chuqurda esa o‘rtacha 2–3 °C. Okean suvi –2 °C da muzlaydi. Okean oqimlari — suvning uzoq masofaga gorizontal harakati; ular asosan shamoldan hosil bo‘ladi, iliq va sovuq oqimlarga bo‘linadi va materiklar iqlimiga ta’sir qiladi. Asosiy oqimlar: Shimoliy va Janubiy passat oqimlari, Passatlararo qarshi oqim va G‘arbiy shamollar oqimi. Qalqish Quyosh va Oyning tortish kuchidan kelib chiqadi: sutkada ikki marta ko‘tarilib, ikki marta pasayadi. To‘lqinlar shamoldan hosil bo‘ladi (eng baland qayd etilgani 34 m). Sunami zilzila yoki vulqon tufayli paydo bo‘ladi: ochiq okeanda balandligi 1 m dan kam, tezligi soatiga 700–800 km, qirg‘oqda esa o‘nlab metrga ko‘tarilib, katta vayronagarchilik keltiradi.

0102030405023542Finlyandiya ko‘rfaziDunyo okeaniQizil dengizSho‘rlik, ‰
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Dengiz bo‘yida dam olayotgan oila kun bo‘yi suv sathining ko‘tarilib-pasayishini ko‘radi: ertalab keng qum plyaji tushdan keyin suv ostida qoladi. Shuning uchun baliqchilar va port xodimlari suv ko‘tarilish vaqtlari jadvaliga qarab ish rejalashtiradi.

Kim ishlatadi

Kema kapitani port jadvaliga qarab kirish vaqtini tanlaydi, okeanolog oqim va to‘lqinlarni o‘lchaydi, qutqaruvchi dengiz bo‘yidagi xavfni oldindan ogohlantiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Telefondagi ob-havo yoki xarita ilovasida dengiz bo‘yidagi bitta shahar uchun suv ko‘tarilish jadvalini qidiring (agar bo‘lmasa, kitobdan toping) va bugungi eng baland va eng past suv vaqtlarini yozib oling.

Namunalar
Qizil dengizda sho‘rlik 42 ‰: 1 kg suvda 42 g tuz bor, bu okean o‘rtachasidan (35 ‰) ko‘p, chunki issiq iqlimda suv ko‘p bug‘lanadi.
20042011
Sunami 2004-yil dekabrida Hind okeanida kuchli zilziladan hosil bo‘lib, qirg‘oqlarga katta zarar yetkazgan; 2011-yilda Yaponiya qirg‘og‘ida ham kuchli sunami bo‘lgan.
Sinfda faoliyat

«Sho‘r suv tajribasi»: 1 litr suvda 35 g tuz eritib (choy qoshiqda taxminan 6 g), tuxumni solib ko‘ring; sho‘r suvda tuxum suzishini kuzating va sababini muhokama qiling.

Mashq
1
Dunyo okeani suvining o‘rtacha sho‘rligi qancha?
2
Qizil dengizda sho‘rlik 42 ‰. 5 kg suvda necha gramm tuz bor?
3
Sunami ochiq okeanda soatiga 800 km tezlikda yursa, 4 000 km masofani necha soatda bosib o‘tadi?
4
Nima uchun iliq okean oqimlari o‘tadigan qirg‘oqlarda iqlim yumshoqroq bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNovvot uchun idishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →