ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Dunyo okeani: qismlari, tubi va suvi

Darslar 11–13 · 3 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
12

Dunyo okeani tubining geologik tuzilishi va relyefi

Darslik: 14- §, 35–36-betlar
MaqsadOkean tubining geologik tuzilishi va relyef shakllarini (shelf, yonbag‘ir, tizmalar, botiqlar) bayon qilish.
Yangi so‘zlar
materik sayozligi (shelf) · continental shelfo‘rta okean tizmasi · mid-ocean ridgeokean cho‘kmasi (botig‘i) · ocean trenchokean havzasi · ocean basin / drainage basin
Tushuntirish

Okean tubi yirik litosfera plitalaridan tuzilgan; ularning ko‘pi materiklar bilan birga yaxlit plita hosil qilgani uchun materiklar nomi bilan ataladi, faqat Tinch okean tubi mustaqil plitadir. Tub cho‘kindi jinslar bilan qoplangan: qirg‘oq yaqinida quruqlikdan keltirilgan terrigen yotqiziqlar (okean maydonining taxminan 25 %), okeanning chuqur qismlarida esa organizm qoldiqlaridan hosil bo‘lgan loyqa va 5 000 m dan chuqur joylarda qizil okean gili (taxminan 36 %). Relyef shakllari: materik sayozligi (shelf, 200 m gacha), materik yonbag‘ri, materik etagi, okean tubi botiqlari (havzalari), o‘rta okean tizmalari va eng chuqur cho‘kmalar. O‘rta okean tizmalari barcha okeanlarni kesib o‘tadi, umumiy uzunligi 60 ming km dan ortiq (zamonaviy hisoblarda taxminan 65 ming km). Eng chuqur joy — Tinch okeandagi Mariana botig‘i (taxminan 10 935 m). Okeanlar tubi Yer po‘stining yupqa — 5–10 km — qismi. Xaritada beshta havza ajratiladi: Tinch, Atlantika, Hind, Shimoliy Muz okeani va berk havzalar; daryo qaysi okeanga quyilsa, o‘sha havzaga kiradi.

dengiz sathishelfqiyalikokean botig‘io‘rta okean tizmasichuqur nov
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Uzoq mamlakatdagi qarindosh bilan video orqali gaplashganda, signal ko‘pincha okean tubiga yotqizilgan kabel bo‘ylab o‘tadi. Kabel tik yon bag‘irlardan va chuqur xandaqlardan chetda, nisbatan tekis joydan yotqiziladi, shuning uchun muhandislar dengiz tubining relefini avval o‘rganadi.

Kim ishlatadi

Kabel yotqizuvchi muhandis marshrutni tanlaydi, okeanolog dengiz tubini xaritalaydi, baliqchi kemadagi chuqurlik o‘lchagich yordamida chuqurlikni biladi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozga qirg‘oqdan ochiq dengizgacha pog‘onali chuqurlik kesmasini chizing va qaysi qismi kabel uchun qulay, qaysi biri xavfli ekanini uch so‘z bilan belgilab qo‘ying.

Namunalar
Shelf zonasida (0–200 m) baliq va boshqa dengiz boyliklari ko‘p, shuning uchun baliq ovlash, neft va gaz qazib olish asosan shu yerda olib boriladi.
VolgaAmazonka
Volga Kaspiy dengiziga quyiladi — berk havza; Amazonka Atlantika okeaniga quyiladi — Atlantika havzasi.
Sinfda faoliyat

«Okean tubi kesimi»: karton yoki plastilindan okean tubining kesimini yasab, shelf, yonbag‘ir, tekislik, tizma va botiqni belgilang va chuqurliklarini yozing.

Mashq
1
Okean tubining asosiy relyef shakllarini sanang.
2
Materik yonbag‘ri 200 m dan 3 000 m gacha chuqurlikda joylashgan. Uning vertikal kengligi necha metr?
3
Qaysi okean tubi mustaqil litosfera plitasi hisoblanadi?
4
Nima uchun shelf zonasida dengiz hayoti boy bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNovvot uchun idishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →