ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Geografik qobiq va uning rivojlanishi

Darslar 3–4 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
4

Geografik qobiqning rivojlanish bosqichlari va umumiy qonuniyatlari

Darslik: 4–5- §, 12–15-betlar
MaqsadGeografik qobiqning rivojlanish bosqichlari va umumiy qonuniyatlarini (bir butunlik, aylanish, ritmiklik, zonallik) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
nobiogen bosqich · pre-biogenic (abiotic) stagebiogen bosqich · biogenic stageritmiklik · rhythmicity (periodic repetition)zonallik · zonation
Tushuntirish

Geografik qobiq uch bosqichda rivojlangan. Nobiogen bosqichda (taxminan 4,6 mlrd yildan 570 mln yil avvalgacha) litosfera, atmosfera va gidrosfera shakllandi; hayot bu paytda ham bor edi, lekin juda oddiy organizmlardan iborat bo‘lib, qobiqqa sezilarli ta’sir qilmadi. Biogen bosqichda organizmlar rivojlanib, biosfera shakllandi (zamonaviy geoxronologiyada Paleozoy 541 mln yil avval boshlangan, Mezozoy 252 mln, Kaynozoy 66 mln yil avval). Antropogen bosqich inson paydo bo‘lishi bilan boshlangan (darslikda 2 mln yil; hozirgi Homo sapiens esa taxminan 300 ming yil avval paydo bo‘lgan) va bugun xo‘jalik faoliyati ekologik muammolarni, masalan, Orolbo‘yi inqirozini keltirib chiqardi. Qonuniyatlar quyidagilar: bir butunlik (bir komponent o‘zgarsa, boshqalari ham o‘zgaradi), modda va energiyaning aylanishi, ritmiklik (sutkalik — Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishidan, yillik — Quyosh atrofida aylanishidan), zonallik va balandlik mintaqalanishi. Zonallikka Yer sharsimonligi tufayli Quyosh nurining ekvatordan qutblarga kamayib borishi sabab bo‘ladi.

BosqichVaqti / belgisi
Biogendan oldingi4,6 mlrd yil – 570 mln yil avval
Biogenorganizmlar va biosfera shakllandi
Antropogeninson paydo bo‘lgandan boshlab
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahallada ko‘pchilik bahorda ekin ekadi, yozda sug‘oradi, kuzda hosil yig‘adi, qishda dam oladi. Bozorda ham mevalar oy sayin almashib turadi. Bola yil davomida takrorlanadigan bunday tartibni sezadi va keyingi mavsumda nima bo‘lishini oldindan taxmin qila boshlaydi.

Kim ishlatadi

Dehqon ish rejasini mavsumga qarab tuzadi, shifokor kunlik tartib va mavsumiy kasalliklarni hisobga oladi, rejalashtiruvchi yo‘l va maktab ishini yil fasllariga moslaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir hafta davomida dasturxonda qaysi meva yoki sabzavot ko‘ringanini qog‘ozga yozib boring va yilning qarama-qarshi faslida dasturxon qanday bo‘lishini taxmin qiling.

Namunalar
Daraxtzor kesib tashlansa: yer osti suvi pasayadi, hayvonlar ko‘chadi, shamol tuproqni yemiradi, mahalliy ob-havo o‘zgaradi — bu bir butunlik qonuniga misol.
Kun va tun almashishi — sutkalik ritm; yil fasllarining almashinishi — yillik (fasliy) ritm. Kunduzi tog‘ muzliklari ko‘proq eriydi, shuning uchun daryolar tushdan keyin sersuv bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Zamon o‘qi»: devorga 4,6 mlrd yillik chiziq chizilib (1 mlrd yil = 20 sm), o‘quvchilar nobiogen, biogen va antropogen bosqichlar, dinozavrlar, inson paydo bo‘lishini joyiga yopishtiradi.

Mashq
1
Geografik qobiq rivojlanishining uch bosqichini ayting.
2
Nobiogen bosqich 4 600 mln yil avval boshlanib, 570 mln yil avval tugagan (darslik bo‘yicha). U necha mln yil davom etgan?
3
Mezozoy erasi 252 mln yil avval boshlanib, 66 mln yil avval tugagan. Necha mln yil davom etgan?
4
Nima uchun ekvatordan qutblarga borgan sari tabiat zonalari almashib keladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliIdishdagi kichik dunyoHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →