☰ Mundarija · Geografiya

Avstraliya: o‘rni, relyefi, iqlimi va tabiati

Darslar 27–28 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
28

Avstraliyaning iqlimi, ichki suvlari va tabiat zonalari

Darslik: 30- §, 70–72-betlar
MaqsadAvstraliyaning iqlimi, ichki suvlari va tabiat zonalarini, o‘ziga xos hayvonot olamini tavsiflash.
Yangi so‘zlar
xaltali hayvonlar · marsupialsevkalipt · eucalyptusskreb · scrub (mallee)artezian havzasi · artesian basin
Tushuntirish

Avstraliya aholi yashaydigan materiklar ichida eng quruq materik (Antarktida butun Yerda eng quruq). Materikning katta qismi quruq tropik iqlimda, markaziy va g‘arbiy qismlarda yog‘in juda kam (100–500 mm). Sharqiy sohilga okeandan esadigan janubi-sharqiy passatlar Katta Suvayirg‘ich tizma yonbag‘irlarida yog‘in keltiradi. To‘rtta iqlim mintaqasi bor: shimolda subekvatorial (yozda — dekabrdan fevralgacha — nam, qishda quruq), keng tropik, janubda subtropik, Tasmaniyada mo‘tadil. Daryolar oz: maydonning taxminan 60 % i oqmas ichki havzaga kiradi; quruq o‘zanlar — kriklar faqat kam yomg‘irdan keyin suv bilan to‘ladi. Eng katta daryo tizimi — Murrey va uning irmog‘i Darling (Murrey taxminan 2 500 km); ko‘llar sho‘r va oqmas, eng kattasi Eyr-Nord. Yerosti suvlari (Katta artezian havzasi) chorvachilik uchun juda muhim. Tabiat zonalari: shimoli-sharqda nam doimiy yashil o‘rmonlar, shimol va sharqda savannalar, markazda cho‘llar va tikanli changalzorlar — skreblar, janubda qattiq bargli o‘rmonlar. Evkaliptlar (ayrimlari 100 m dan baland) va akatsiyalar xarakterli. Hayvonot dunyosi noyob: xaltali kenguru, koala, vombat, tasmaniya iblisi; tuxum qo‘yib, sut bilan boqadigan o‘rdakburun va yexidna; dingo iti, emu, mali (inkubator tovug‘i).

Namunalar
Kenguru, koala va vombat xaltali hayvonlar: bolasini tug‘ib, onasining xaltasida katta qiladi. O‘rdakburun va yexidna esa tuxum qo‘yadi, lekin bolasini sut bilan boqadi.
Avstraliya daryolarining 60 % i oqmas havzaga tegishli: 60 % + 7 % (Tinch okean) + 33 % (Hind okeani) = 100 %.
Sinfda faoliyat

«Xaltali yoki yo‘q?»: hayvon kartochkalarini (kenguru, koala, sher, o‘rdakburun, vombat, zebra) «xaltali», «tuxum qo‘yuvchi» va «boshqa» guruhlarga saralang.

Mashq
1
Avstraliyada qanday to‘rtta iqlim mintaqasi bor?
2
Avstraliya maydonining 60 % i oqmas havzaga, 7 % i Tinch okean havzasiga qarashli. Hind okeani havzasiga necha foiz to‘g‘ri keladi?
3
O‘rdakburun va yexidnaning boshqa sutemizuvchilardan farqi nimada?
4
Nima uchun Avstraliyaning markazida o‘rmon emas, cho‘l va tikanli changalzorlar tarqalgan?