☰ Mundarija · Fizika

Zichlik. I bobni takrorlash

Darslar 16–18 · 3 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
18

I bobni yakunlash: takrorlash va yakuniy suhbat

Darslik, 38–42-betlar
MaqsadI bob mavzularini takrorlash: modda tuzilishi, molekulalar, diffuziya, massa va zichlik bo‘yicha bilimlarni mustahkamlash.
Yangi so‘zlar
molekula · moleculediffuziya · diffusionmassa · masszichlik · density
Tushuntirish

I bobda siz modda juda mayda zarralardan — molekulalar va atomlardan iboratligini o‘rgandingiz. Molekula modda xossasini saqlaydigan eng kichik zarra, u bir yoki bir necha atomdan tuzilgan (H₂O — 3 atom, O₂ — 2 atom, CO₂ — 3 atom). Molekulalar to‘xtovsiz va tartibsiz harakatda: buni diffuziya va Broun harakati tasdiqlaydi; harakat temperatura ortishi bilan tezlashadi. Molekulalar orasida qisqa masofada tortishish va itarishish kuchlari bor. Gaz shakl va hajmini saqlamaydi, suyuqlik hajmini saqlaydi, qattiq jism ikkalasini ham saqlaydi. Massa — inertlik o‘lchovi (kg), zichlik — massaning hajmga nisbati ρ = m : V (kg/m³). Masalalarda m = ρ · V va V = m : ρ dan foydalaniladi.

Namunalar
Sutning zichligi 1,03 g/sm³: 2 l (2000 sm³) sutning massasi m = 1,03 · 2000 = 2060 g = 2,06 kg.
Muz (ρ = 900 kg/m³) massasi 9 kg: V = 9 : 900 = 0,01 m³ = 10 l.
Sinfda faoliyat

«Bob xaritasi»: guruhlar katta qog‘ozda I bob tushunchalarini (molekula, diffuziya, Broun harakati, massa, zichlik) o‘q va qisqa izohlar bilan bog‘lab, «aqliy xarita» chizadi va boshqa guruhga tushuntiradi.

Mashq
1
9 kg muz (ρ = 900 kg/m³) necha litr joy egallaydi?
2
Qaysi hodisalar molekulalarning to‘xtovsiz va tartibsiz harakatini tasdiqlaydi?
3
Suv molekulasidagi atomlar soni nechta?
4
Nima uchun suyuqlik idish shaklini oladi, lekin hajmini o‘zgartirmaydi?