ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Zichlik. I bobni takrorlash

Darslar 16–18 · 3 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
17

Laboratoriya ishi. Qattiq jismning zichligini aniqlash

Darslik, 37–38-betlar
MaqsadQattiq jismning zichligini massa va hajmini o‘lchab, ρ = m : V formulasi bilan aniqlashni o‘rganish.
Yangi so‘zlar
parallelepiped · rectangular blockmenzurka · measuring cylinderhajmni siqib chiqarish usuli · displacement methodo‘lchash jadvali · table of measurements
Tushuntirish

Kerakli asboblar: shayinli tarozi toshlari bilan, chizg‘ich, to‘g‘ri burchakli yog‘och, plastmassa va metall parallelepipedlar, tartibsiz shakldagi kichik jismlar (gayka, kalit, tanga), suv, menzurka, ip. To‘g‘ri shakldagi jism uchun uzunlik, kenglik va balandlikni chizg‘ichda o‘lchab V = l₁ · l₂ · l₃ hisoblaymiz, massa m tarozida topiladi, ρ = m : V. Tartibsiz jism uchun avval massasini tortamiz, so‘ng menzurkaga shunday suv quyamizki, jism botganda suv sathi shkaladan chiqib ketmasin; boshlang‘ich sath V₁ ni yozamiz. Jismni ipga bog‘lab asta menzurkaga tushiramiz, yangi sath V₂ ni o‘qiymiz; jism hajmi V = V₂ − V₁ (1 ml = 1 sm³). Natijalar jadvalga yoziladi va zichlik hisoblanadi, so‘ng jadvaldagi zichliklar bilan solishtirib, jism qanday moddadan yasalganini aniqlaymiz.

!Diqqat!
O‘tkir narsalar o‘rniga gayka yoki tanga ishlating; jismni menzurkaga ip bilan sekin tushiring — shisha sinsa, qo‘l kesilishi mumkin.
3,00

ρ = m ÷ V = 120 ÷ 40 = 3 g/sm³ = 3000 kg/m³

Suvdan og‘ir — cho‘kadi

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tabiiy fanlar to‘garagida bola toshni 100 ml suvli o‘lchov idishiga tushirdi, daraja 120 ml bo‘ldi. Demak, tosh hajmi 120 − 100 = 20 sm³. Tarozida massasi 52 g chiqdi: 52 : 20 = 2,6 g/sm³, bu tog‘ jinslariga xos zichlik.

Kim ishlatadi

Geolog topilgan toshni zichligiga qarab aniqlaydi, zargar buyum haqiqiy metalldan ekanini tekshiradi, sifat nazoratchisi detalning moddasini tasdiqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kichik kosada suvga mayda narsalarni, masalan toshcha, plastik qopqoq va yog‘och bo‘lagini asta qo‘ying. Qaysilari suzadi, qaysilari cho‘kadi? Suvdan zichligi katta bo‘lganlarini ayting.

Namunalar
5 sm4 sm3 sm
Yog‘och brusok 5 sm × 4 sm × 3 sm: V = 60 sm³; m = 42 g; ρ = 42 : 60 = 0,7 g/sm³ (yog‘och zichligi).
Bolt: V₁ = 40 ml, V₂ = 52 ml, V = 12 sm³; m = 94 g; ρ = 94 : 12 ≈ 7,8 g/sm³ — po‘lat (temir).
Sinfda faoliyat

Laboratoriya ishi (guruhda): bitta parallelepiped va bitta tartibsiz jism (gayka) zichligini toping; natijalarni jadvalga yozing: «jism, V₁, V₂, V, m, ρ». Xavfsizlik: o‘tkir narsalar (qaychi, pichoq) o‘rniga gayka yoki tanga ishlating; jismni menzurkaga ip bilan sekin tushiring, shisha singanda qo‘l kesilmasligi uchun ehtiyot bo‘ling; suv to‘kilsa, darhol artib qo‘ying.

Mashq
1
To‘g‘ri burchakli brusokning o‘lchamlari 10 sm, 5 sm va 2 sm. Hajmi necha sm³?
2
Menzurkada suv sathi 50 ml edi, jism botirilgach 65 ml bo‘ldi. Jism hajmi necha sm³?
3
Jism zichligi 7,8 g/sm³ chiqdi. U qaysi moddadan bo‘lishi mumkin?
4
Nega tartibsiz jism hajmi V₂ − V₁ ayirmasi bilan topiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBog‘ hosili tanaffusdan oldinHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →