Molekulalar va ularning o‘lchamlari
Har bir moddaning o‘ziga xos xususiyati bor: shakar shirin, tuz sho‘r. Shakarni qancha maydalamaylik, ma’lum o‘lchamgacha uning mazasi saqlanadi. Modda xossasi saqlanib qoladigan eng kichik zarra molekula deyiladi. Molekula bitta yoki bir necha atomdan iborat bo‘ladi: suv molekulasi H₂O — 2 ta vodorod va 1 ta kislorod atomi; kislorod molekulasi O₂ — 2 ta kislorod atomi; karbonat angidrid CO₂ — 1 ta uglerod va 2 ta kislorod atomi. Bir xil moddaning barcha molekulalari bir xil: buloq suvining molekulasi dengiz suvidan bug‘latib olingan suv molekulasidan farq qilmaydi. Molekulalarni oddiy ko‘z yoki hatto eng yaxshi optik mikroskop bilan ko‘rib bo‘lmaydi; o‘lchamini aniqlash uchun suv yuziga bir tomchi yog‘ tomiziladi: u bir molekula qalinlikdagi qatlamga yoyiladi. Tomchi hajmi V va yoyilgan dog‘ yuzi S ma’lum bo‘lsa, qatlam qalinligi d = V : S — molekula diametri taxminan 0,0000002 mm. Maxsus elektron mikroskoplarda ayrim katta molekulalar va atomlarning tasvirini olish mumkin.
| Molekula | Formula | Atomlar |
|---|---|---|
| suv | H₂O | 2 H + 1 O |
| kislorod | O₂ | 2 O |
| karbonat angidrid | CO₂ | 1 C + 2 O |
Maktabda qo‘l yuvgandan keyin parta ustida nam kaf izi qoladi va bir necha daqiqada yo‘qoladi. Suv yo‘qolmaydi: uning molekulalari partadan chiqib, havoga bug‘ holida aralashadi. Ular o‘sha suv molekulalari, faqat endi bir-biridan uzoqda.
Ob-havo xizmati xodimi havodagi suv bug‘ini o‘lchaydi, kir yuvuvchi quritish vaqtini hisoblaydi, kimyogar gaz tarkibini aniqlaydi.
Toza partani yoki stolni nam latta bilan kichik joyda artib, izi necha daqiqada yo‘qolishini kuzating. Suv molekulalari qayerga ketganini ayting.
«Molekula quruvchilari»: plastilin sharchalari (vodorod — kichik oq, kislorod — katta qizil, uglerod — qora) va cho‘plardan H₂O, O₂ va CO₂ modellarini yasang. Har bir molekulada nechta atom borligini sanang. Xavfsizlik: plastilin va cho‘plarni og‘izga olmang.