ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Atom va molekula

Darslar 8–9 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
9

Molekulalar va ularning o‘lchamlari

Darslik, 20–21-betlar
MaqsadMolekula tushunchasini, suv, kislorod va karbonat angidrid molekulalarining tarkibini va molekula o‘lchamini aniqlash usulini bilish.
Yangi so‘zlar
molekula · moleculeH₂O · water molecule: 2 hydrogen atoms + 1 oxygen atomCO₂ · carbon dioxide molecule: 1 carbon atom + 2 oxygen atomselektron mikroskop · electron microscope
Tushuntirish

Har bir moddaning o‘ziga xos xususiyati bor: shakar shirin, tuz sho‘r. Shakarni qancha maydalamaylik, ma’lum o‘lchamgacha uning mazasi saqlanadi. Modda xossasi saqlanib qoladigan eng kichik zarra molekula deyiladi. Molekula bitta yoki bir necha atomdan iborat bo‘ladi: suv molekulasi H₂O — 2 ta vodorod va 1 ta kislorod atomi; kislorod molekulasi O₂ — 2 ta kislorod atomi; karbonat angidrid CO₂ — 1 ta uglerod va 2 ta kislorod atomi. Bir xil moddaning barcha molekulalari bir xil: buloq suvining molekulasi dengiz suvidan bug‘latib olingan suv molekulasidan farq qilmaydi. Molekulalarni oddiy ko‘z yoki hatto eng yaxshi optik mikroskop bilan ko‘rib bo‘lmaydi; o‘lchamini aniqlash uchun suv yuziga bir tomchi yog‘ tomiziladi: u bir molekula qalinlikdagi qatlamga yoyiladi. Tomchi hajmi V va yoyilgan dog‘ yuzi S ma’lum bo‘lsa, qatlam qalinligi d = V : S — molekula diametri taxminan 0,0000002 mm. Maxsus elektron mikroskoplarda ayrim katta molekulalar va atomlarning tasvirini olish mumkin.

MolekulaFormulaAtomlar
suvH₂O2 H + 1 O
kislorodO₂2 O
karbonat angidridCO₂1 C + 2 O
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktabda qo‘l yuvgandan keyin parta ustida nam kaf izi qoladi va bir necha daqiqada yo‘qoladi. Suv yo‘qolmaydi: uning molekulalari partadan chiqib, havoga bug‘ holida aralashadi. Ular o‘sha suv molekulalari, faqat endi bir-biridan uzoqda.

Kim ishlatadi

Ob-havo xizmati xodimi havodagi suv bug‘ini o‘lchaydi, kir yuvuvchi quritish vaqtini hisoblaydi, kimyogar gaz tarkibini aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Toza partani yoki stolni nam latta bilan kichik joyda artib, izi necha daqiqada yo‘qolishini kuzating. Suv molekulalari qayerga ketganini ayting.

Namunalar
ƒFormula
d = V : S
d — qatlam qalinligi, V — tomchi hajmi, S — dog‘ yuzi
Yog‘ tomchisi V = 0,002 mm³, yoyilgan dog‘ yuzi S = 10 000 mm². Qatlam qalinligi d = V : S = 0,002 : 10 000 = 0,0000002 mm.
2 ta suv molekulasida 2 · 3 = 6 ta atom bor: 4 ta vodorod va 2 ta kislorod.
Sinfda faoliyat

«Molekula quruvchilari»: plastilin sharchalari (vodorod — kichik oq, kislorod — katta qizil, uglerod — qora) va cho‘plardan H₂O, O₂ va CO₂ modellarini yasang. Har bir molekulada nechta atom borligini sanang. Xavfsizlik: plastilin va cho‘plarni og‘izga olmang.

Mashq
1
Molekula deb nimaga aytiladi?
2
Karbonat angidrid (CO₂) molekulasida nechta atom bor?
3
Oltita suv molekulasida jami nechta atom bor?
4
Nima uchun molekula o‘lchamini aniqlashda yog‘ tomchisi bir qatlamga yoyiladigan qilib olinadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar kuni sovg‘asiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →