ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Musiqa va shovqin. VII bobni takrorlash

Darslar 67–68 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
68

VII bobni yakunlash: takrorlash va yakuniy suhbat

Darslik, 167–170-betlar
MaqsadVII bobni takrorlash: tovush manbalari, chastota, tarqalish, tovush kattaliklari, aks sado va shovqin bo‘yicha bilimlarni mustahkamlash va yil bo‘yicha qisqacha yakun.
Yangi so‘zlar
chastota · frequencytovush tezligi · speed of soundaks sado · echotembr · timbre
Tushuntirish

VII bobda tovush hodisalari o‘rganildi. Tovush manbai tebranadi; chastota ν (Hz); eshitiladigan diapazon 16–20 000 Hz, undan past infratovush, yuqori ultratovush. Tovush tarqalishi uchun muhit kerak, vakuumda tarqalmaydi; tezlik havoda 20 °C da 343 m/s (0 °C da 331,5), suvda ≈ 1500 m/s, qattiq jismlarda eng katta (temirda ≈ 5850 m/s). Qattiqlik — amplituda (dB), balandlik — chastota, tembr — obertonlar. Aks sado: h = v · t : 2; exolot, UZI. Musiqiy tovush va shovqin; tovush yutish koeffitsiyenti; me’morchilik akustikasi. Yil bo‘yicha: fizika modda tuzilishi, harakat va kuch, bosim, energiya, mexanizmlar, issiqlik, elektr, yorug‘lik va tovushni o‘rgandi; asosiy usul — kuzatish, tajriba, o‘lchash va hisoblash. Qoidalarni o‘ylab qo‘llang va doim xavfsizlikka rioya qiling: baland tovush, qaynoq suv, elektr va quyosh nuri xavfli bo‘lishi mumkin.

KattalikFormula
chastotaν = N : t
masofa (tovush)l = v · t
aks sadoh = v · t : 2
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bayram oqshomida bola salyutning chaqnashini ko‘rdi va 6 s dan keyin gumburlashni eshitdi. 340 · 6 = 2040 m, ya’ni salyut taxminan 2 km narida. Yorug‘lik deyarli bir zumda, tovush esa ancha sekin keladi.

Kim ishlatadi

Fiziklar o‘lchash va hisoblash bilan ishlaydi, muhandislar tajriba natijalarini tekshiradi, shifokorlar va ob-havo xodimlari o‘lchovlarga tayanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun kundalik hayotda yilning uchta turli bobiga mos uchta narsani toping (masalan, soya, nasos, aks-sado) va qaysi bobga tegishli ekanini ayting.

Namunalar
Chaqmoqdan 3 s keyin guldirak: l = 340 · 3 = 1020 m ≈ 1 km.
Havoda 20 °C da 343 m/s; 1 km yo‘lga ≈ 1000 : 343 ≈ 2,9 s ketadi.
Sinfda faoliyat

«Yil yakuni viktorinasi»: jamoalar fizika yilining har bobidan bittadan «tajriba» tavsiflaydi (masalan, Broun harakati, Arximed kuchi, qaytish qonuni, tovush tezligi), boshqa jamoa uning nomi va qonunini topadi.

Mashq
1
Tovush havoda 10 s da taxminan necha m yuradi (≈ 340 m/s)?
2
Ultratovush 2 s da qaytdi (1500 m/s). Chuqurlik necha m?
3
Quyidagilarni tartiblang: tezlik kattaligi bo‘yicha — havo, suv, temir.
4
Tovushning uchta kattaligi nimalar va ularning qaysi fizik kattalikka bog‘liqligi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOxirgi sayr marshrutiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →