ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tovush kattaliklari va aks sado

Darslar 65–66 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
66

Tovushning qaytishi. Aks sado

Darslik, 163–165-betlar
MaqsadTovushning qaytishini, aks sadoni, exolot va ultratovushning qo‘llanilishini bilish; masofani h = v · t : 2 formulasi bilan hisoblash.
Yangi so‘zlar
aks sado · echoexolot · echo sounderultratovush · ultrasoundqaytgan tovush · reflected sound
Tushuntirish

Tovush ham yorug‘lik kabi to‘siqqa tushganda qaytadi. Qaytgan tovushni oldin chiqqan tovushdan ajratib eshitish mumkin bo‘lsa, bu aks sado deyiladi. Quloq ikkita tovushni ajratishi uchun ular orasida kamida taxminan 0,1 s bo‘lishi kerak; shuning uchun to‘siq kamida 17–20 m uzoqlikda bo‘lishi lozim (kichik xonada ovoz qaytgani bilan alohida aks sado eshitilmaydi, tovush faqat «jaranglaydi»). Aks sado devor, qoya, tog‘, o‘rmondan qaytadi; parallel devorlar yoki tor dara orasida u ko‘p marta takrorlanadi; momaqaldiroqning guldirashi ham tog‘ va bulutlardan qaytishi natijasi. Masofa formulasi: tovush to‘siqqacha va orqaga, ya’ni 2h yo‘l bosadi: 2h = v · t, h = v · t : 2. Masalan, aks sado 2 s da qaytsa, h = 340 · 2 : 2 = 340 m. Exolot kemada ultratovush yuborib, dengiz tubidan qaytishini o‘lchab, chuqurlikni topadi (suvda v ≈ 1500 m/s). Ultratovush metall quymadagi bo‘shliqlarni aniqlash, tibbiyotda a’zolarni zararsiz tekshirish (UZI), ko‘rshapalak va delfinlarning yo‘nalish topishida (exolokatsiya) ishlatiladi.

tovushaks sadomanbato‘siq
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mashina orqaga yurganda to‘siq yaqinlashsa, pik-pik tovushi tezlashadi. Datchik ultratovush yuborib, uning qaytishini kutadi: to‘siq 1,7 m narida bo‘lsa, signal borib-kelishga 2 · 1,7 : 340 = 0,01 s sarflaydi.

Kim ishlatadi

Haydovchilar to‘xtash datchigidan foydalanadi, kema ekipajlari akustik chuqurlik o‘lchagich bilan ishlaydi, shifokorlar ultratovush bilan ichki a’zolarni ko‘radi.

Bugun sinab ko‘ring

Tovush kuchsiz bo‘lgan joyda qo‘llaringizni quloqlaringiz orqasiga kosa qilib tuting: tovush balandroq eshitiladi, chunki qo‘llaringiz tovushni quloqqa qaytaradi.

Namunalar
ƒFormula
h = v · t : 2
tovush to‘siqqacha va orqaga — 2h yo‘l bosadi
Qoyaga aytilgan ovoz 4 s da qaytdi: h = 340 · 4 : 2 = 680 m.
Exolot signali 4 s da qaytdi (v = 1500 m/s): h = 1500 · 4 : 2 = 3000 m.
Sinfda faoliyat

Tajriba (ochiq maydonda): katta devor yoki bino qarshisida 30–50 m uzoqlikda turib qarsak chaling, aks sadoni eshiting va vaqtni sekundomerda o‘lchab, masofani hisoblang. Xavfsizlik: yo‘l yoki tog‘ yonbag‘rida emas, xavfsiz maydonda; baqirmang, qarsak ishlating; qulog‘ingizni asrang.

Mashq
1
Aks sado nima va qachon eshitiladi?
2
Aks sado 2 s da qaytdi. To‘siqqacha necha m (v = 340 m/s)?
3
Ultratovush dengiz tubidan 4 s da qaytdi (v = 1500 m/s). Chuqurlik necha m?
4
Nima uchun bo‘sh yangi xonada ovoz jaranglab eshitiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSahna gulchambarini ta’mirlashHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →