Tovushning qaytishi. Aks sado
Tovush ham yorug‘lik kabi to‘siqqa tushganda qaytadi. Qaytgan tovushni oldin chiqqan tovushdan ajratib eshitish mumkin bo‘lsa, bu aks sado deyiladi. Quloq ikkita tovushni ajratishi uchun ular orasida kamida taxminan 0,1 s bo‘lishi kerak; shuning uchun to‘siq kamida 17–20 m uzoqlikda bo‘lishi lozim (kichik xonada ovoz qaytgani bilan alohida aks sado eshitilmaydi, tovush faqat «jaranglaydi»). Aks sado devor, qoya, tog‘, o‘rmondan qaytadi; parallel devorlar yoki tor dara orasida u ko‘p marta takrorlanadi; momaqaldiroqning guldirashi ham tog‘ va bulutlardan qaytishi natijasi. Masofa formulasi: tovush to‘siqqacha va orqaga, ya’ni 2h yo‘l bosadi: 2h = v · t, h = v · t : 2. Masalan, aks sado 2 s da qaytsa, h = 340 · 2 : 2 = 340 m. Exolot kemada ultratovush yuborib, dengiz tubidan qaytishini o‘lchab, chuqurlikni topadi (suvda v ≈ 1500 m/s). Ultratovush metall quymadagi bo‘shliqlarni aniqlash, tibbiyotda a’zolarni zararsiz tekshirish (UZI), ko‘rshapalak va delfinlarning yo‘nalish topishida (exolokatsiya) ishlatiladi.
Tajriba (ochiq maydonda): katta devor yoki bino qarshisida 30–50 m uzoqlikda turib qarsak chaling, aks sadoni eshiting va vaqtni sekundomerda o‘lchab, masofani hisoblang. Xavfsizlik: yo‘l yoki tog‘ yonbag‘rida emas, xavfsiz maydonda; baqirmang, qarsak ishlating; qulog‘ingizni asrang.