Tovushning turli muhitlarda tarqalishi
Tovush tarqalishi uchun muhit kerak: 1660-yilda Robert Boyl shisha qalpoq ostidagi soat chiqillashi havo so‘rib olinganda eshitilmay qolishini ko‘rsatdi. Tovush muhit zarralarining siqilishi va kengayishi to‘lqini sifatida tarqaladi, vakuumda esa zarralar yo‘q, shuning uchun tovush tarqalmaydi (kosmosda jimjitlik). Havoda tovush tezligini 1636-yilda fransuz olimi Marin Mersenn o‘lchagan: 20 °C da u 343 m/s (≈ 1235 km/soat), 0 °C da 331,5 m/s; temperatura ortsa, tezlik ham ortadi. Yorug‘lik tezligidan juda kichik bo‘lgani uchun chaqmoqni oldin ko‘ramiz, momaqaldiroqni keyin eshitamiz. Suyuqliklarda zarralar zichroq, tovush tezroq: suvda taxminan 1440–1500 m/s (1826-yilda Kolladon va Shturm Jeneva ko‘lida o‘lchagan). Qattiq jismlarda eng tez: temirda taxminan 5850 m/s, alyuminiyda 6260 m/s; shuning uchun relsga quloq tutib poyezdni havodan oldin eshitish mumkin. Yumshoq, g‘ovak jismlar (jun, ko‘pik) tovushni yomon o‘tkazadi. Gugurt qutisi va ip bilan «telefon» tovushning qattiq jism (ip) orqali uzatilishini ko‘rsatadi.
Tajriba: ip bilan bog‘langan ikkita qog‘oz stakan yoki gugurt qutisidan «telefon» yasang; ipni tarang tortib, shivirlab gapiring. Ipni bo‘sh qo‘ysangiz nima bo‘ladi? Xavfsizlik: ipni bo‘yin atrofiga o‘ramang; o‘tkir qirralarni tekshiring, teshishda qalam ishlating (igna emas).