☰ Mundarija · Fizika

Yorug‘lik laboratoriyalari. VI bobni takrorlash

Darslar 60–62 · 3 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
62

VI bobni yakunlash: takrorlash va yakuniy suhbat

Darslik, 151–154-betlar
MaqsadVI bobni takrorlash: yorug‘lik manbalari, soya, tutilish, qaytish, sinish, ko‘zgu, linza va spektr bo‘yicha bilimlarni mustahkamlash.
Yangi so‘zlar
yorug‘lik tezligi · speed of lightqaytish va sinish · reflection and refractionko‘zgu va linza · mirror and lensspektr · spectrum
Tushuntirish

VI bobda yorug‘lik hodisalari o‘rganildi. Manbalar tabiiy (Quyosh, yulduz) va sun’iy (lampa); Oy yoritilgan jism. Yorug‘lik bir jinsli muhitda to‘g‘ri chiziqda tarqaladi, shuning uchun soya va yarim soya hosil bo‘ladi; Quyosh tutilishida Oy Quyosh bilan Yer orasida, Oy tutilishida Yer Quyosh bilan Oy orasida (saros — 6585 sutka). Yorug‘lik tezligi vakuumda ≈ 300 000 km/s, suvda ≈ 225 000, shishada ≈ 200 000 km/s. Qaytish qonuni α = β; sinish — muhit chegarasida yo‘nalish o‘zgarishi. Yassi ko‘zguda tasvir mavhum, to‘g‘ri, teng, ko‘zgudan teng masofada; ko‘zgu α ga burilsa, qaytgan nur 2α ga buriladi. Sferik ko‘zgu: 1/d + 1/f = 1/F. Linza: D = 1 : F (dptr); qavariq — yig‘uvchi, botiq — sochuvchi. Oq nur prizmada 7 rangga ajraladi (Nyuton, 1666); kamalak — tomchilarda dispersiya. Beruniy va Ibn Sino yorug‘lik, ko‘rish va tutilishlarni kuzatishga asoslanib tushuntirgan. Xavfsizlik: Quyoshga, lazerga va linza bilan nurga bevosita qaramang.

Namunalar
F = 20 sm, f = 60 sm bo‘lsa, 1/d = 1/20 − 1/60 = 2/60, d = 30 sm.
Suvdagi yorug‘lik tezligi 225 000 km/s: 450 000 km ni 450 000 : 225 000 = 2 s da o‘tadi.
Sinfda faoliyat

«Yorug‘lik estafetasi»: jamoalar navbat bilan doskaga hodisani yozib (qaytish, sinish, spektr, soya, tutilish), unga bitta tajriba yoki misol keltiradi; xato javob bo‘lsa, boshqa jamoa to‘g‘rilaydi.

Mashq
1
Odam ko‘zgudan 2 m uzoqda. U o‘z tasviridan necha m uzoqda?
2
Ko‘zgu 25° ga burilsa, qaytgan nur necha gradusga buriladi?
3
Yorug‘lik 1 500 000 km ni necha sekundda o‘tadi (300 000 km/s)?
4
Quyosh va Oy tutilishida jismlar tartibini yozing.