☰ Mundarija · Fizika

Elektr zanjiri. V bobni takrorlash

Darslar 49–51 · 3 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
51

V bobni yakunlash: takrorlash va yakuniy suhbat

Darslik, 128–130-betlar
MaqsadV bobni takrorlash: elektrlanish, elektr toki, zanjir, kuchlanish, tok kuchi va elektr xavfsizligi bo‘yicha bilimlarni mustahkamlash.
Yangi so‘zlar
elektrlanish · electrificationelektr zanjiri · electric circuitkuchlanish va tok kuchi · voltage and currentelektr xavfsizligi · electrical safety
Tushuntirish

V bobda elektr hodisalarini o‘rgandik. Jismlar ishqalanganda elektrlanadi; zaryadlar ikki xil, bir xil ishoralilar itaradi, har xil ishoralilar tortadi. Atom: yadro (proton +, neytron 0) va elektron (−). O‘tkazgichlar zaryadni tashiydi, dielektriklar tashimaydi. Elektr toki — zaryadlangan zarralarning tartibli harakati; manbalar: galvanik element, batareya, akkumulyator, generator (Volta, 1800). Zanjir: manba, iste’molchi, simlar, kalit — berk bo‘lishi shart. Tok kuchi (A) ampermetr bilan ketma-ket, kuchlanish (V) voltmetr bilan parallel o‘lchanadi. Uy tarmog‘i 220 V; xavfsiz kuchlanish 36 V gacha. Energiya sarfi E = N · t, kVt·soat; tejash — LED lampalar va keraksiz asboblarni o‘chirish. Tok urganda kattalarni chaqiring, rozetka va ochiq simlarga tegmang.

Namunalar
Qo‘shimcha lampochka ketma-ket ulansa, har biri xira yonadi; parallel ulansa, har biri to‘liq yorqinlikda.
40 W lampochka 5 soat yonsa: 40 · 5 : 1000 = 0,2 kVt·soat.
Sinfda faoliyat

«Zanjir sxemasi»: o‘quvchilar doskada shartli belgilar bilan oddiy zanjir sxemasini chizib, ampermetr va voltmetr o‘rnini ko‘rsatadi; boshqalar xatolarni topadi. Xavfsizlik: faqat qog‘ozda; real tajribada batareya (6 V gacha) ishlatiladi.

Mashq
1
Qaysi asbob zanjirga ketma-ket, qaysi biri parallel ulanadi: ampermetr, voltmetr?
2
500 W dazmol 2 soat ishlasa, necha kVt·soat sarflaydi?
3
Elektr toki o‘tishi uchun zanjir qanday bo‘lishi kerak?
4
Nima uchun elektr asbobini vilkasidan ushlab sug‘urish kerak?