☰ Mundarija · Fizika

Issiqlik uzatilishi

Darslar 41–42 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
42

Nurlanish. Turmushda va texnikada issiqlik uzatilishidan foydalanish

Darslik, 108–110-betlar
MaqsadIssiqlik nurlanishini, uning jism rangi va sirtiga bog‘liqligini va turmushda hamda texnikada issiqlik uzatilishidan foydalanishni bilish.
Yangi so‘zlar
issiqlik nurlanishi · thermal radiationtermos · thermos (vacuum flask)yutish va qaytarish · absorption and reflectionquyosh kollektori · solar collector
Tushuntirish

Nurlanish — issiqlik energiyasining nurlar yordamida (elektromagnit to‘lqinlar bilan) uzatilishi; u vakuumda ham o‘tadi, shuning uchun Quyosh energiyasi bo‘sh fazo orqali Yerga yetib keladi. Qizigan har bir jism nur chiqaradi, temperatura qancha yuqori bo‘lsa, nurlanish shuncha kuchli. Jism nurlanishni yutishi yoki qaytarishi mumkin: qora va qorong‘i, g‘adir-budur sirtlar nurni yaxshi yutadi va yaxshi chiqaradi, och rangli va yaltiroq sirtlar esa ko‘proq qaytaradi. Shuning uchun yozda och kiyim kiyiladi, binolar oq bo‘yaladi, yoqilg‘i sisternalari kumushrang bo‘yaladi; quyosh kollektorlari esa qora rangda bo‘ladi. Termos — issiqlik uzatilishining uchala turini kamaytiruvchi idish: ikki devor orasida havo so‘rib olingan (vakuum) bo‘lgani uchun issiqlik o‘tkazuvchanlik va konveksiya yo‘q, devorlarning ichki sirti oyna kabi yaltiroq bo‘lgani uchun nurlanish ham kam, tiqini esa issiqlikni yomon o‘tkazadi. Konveksiya: bug‘ qozon, shamollatish; issiqlik o‘tkazuvchanlik: ovqat pishirish idishi; nurlanish: issiqxona, quyoshli suv isitgich.

Namunalar
Yozda oq futbolka qora futbolkadan salqinroq, chunki oq rang Quyosh nurini ko‘proq qaytaradi.
Termosdagi choy uzoq vaqt issiq turadi, chunki devorlar orasida vakuum bor.
Sinfda faoliyat

Tajriba: ikki bir xil idishga (biri oq, biri qora qog‘ozga o‘ralgan) iliq suv quyib, quyoshli deraza oldiga qo‘ying; 15 daqiqadan keyin qaysi biri ko‘proq isishini termometr yoki qo‘l bilan solishtiring. Xavfsizlik: Quyoshga bevosita qarama; oyna yoki lupa bilan nurni jismga yo‘naltirma (kuydirishi mumkin); faqat iliq suv ishlating.

Mashq
1
Nurlanish issiqlik o‘tkazuvchanlikdan nimasi bilan farq qiladi?
2
Qaysi sirt Quyosh nurini ko‘proq yutadi: qora yoki oq?
3
Nima uchun cho‘l hududlarida uylar ko‘pincha oq rangda bo‘yaladi?
4
Termos issiqlik yo‘qolishini qanday kamaytiradi?