ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Ishlarning tengligi. FIK. III bobni takrorlash

Darslar 36–38 · 3 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
38

III bobni yakunlash: takrorlash va yakuniy suhbat

Darslik, 97–100-betlar
MaqsadIII bobni takrorlash: massa markazi, muvozanat, richag, oddiy mexanizmlar, ishning tengligi va FIK.
Yangi so‘zlar
massa markazi · centre of masskuch momenti · moment of forceoddiy mexanizm · simple machineFIK · efficiency
Tushuntirish

III bobda jismlar muvozanati va oddiy mexanizmlarni o‘rgandik. Massa markazi — og‘irlik kuchi qo‘yilgan nuqta; muvozanat turlari turg‘un, noturg‘un va farqsiz. Kuch momenti M = F · l (N·m); richag muvozanatda F₁ · l₁ = F₂ · l₂. Oddiy mexanizmlar: qo‘zg‘almas blok (yutuq yo‘q, yo‘nalish o‘zgaradi), qo‘zg‘aluvchan blok (2 marta yutuq), qiya tekislik (F = P · h : s), vint, pona, chig‘iriq (R : r). Oltin qoida: kuchdan necha marta yutsak, yo‘lda shuncha yutqazamiz. FIK η = Af : At · 100 % < 100 %. Masalan, 8 m qiya tekislikda 2 m balandlikka 1000 N yuk ko‘tarilsa, ideal F = 250 N; haqiqiy kuch 300 N bo‘lsa, At = 300 · 8 = 2400 J, Af = 2000 J, η = 2000 : 2400 · 100 % ≈ 83,3 %. Jismni turg‘un qilish uchun massa markazi pastroq, tayanch yuzasi kengroq bo‘lishi kerak.

★Esda tuting
Oltin qoida: kuchdan necha marta yutsak, yo‘lda shuncha marta yutqazamiz; ishdan yutuq yo‘q.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yuk mashinasi haydovchisi og‘ir qoplarni kuzovning eng pastiga, yengillarini tepasiga joylaydi. Og‘irlik markazi past bo‘lgani uchun mashina burilishda ag‘darilmaydi; yuk baland to‘plansa, markaz ko‘tarilib, ag‘darilish xavfi ortadi.

Kim ishlatadi

Haydovchilar yukni to‘g‘ri ortadi, kran operatorlari yukni muvozanatda ushlaydi, sirk gimnastlari va ofitsiantlar muvozanatni saqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Devor yonida yoki yumshoq joyda oyoqlaringizni juftlab turing va ohista yon tomonga engashib, qachon qadam tashlashga majbur bo‘lishingizni sezing; keyin oyoqlarni kengroq qo‘yib takrorlang.

Namunalar
15 NF₂4 m2 m
Richakda F₁ = 15 N, l₁ = 4 m bo‘lsa, l₂ = 2 m yelkaga F₂ = 15 · 4 : 2 = 30 N qo‘yiladi.
Af = 90 J, At = 120 J: η = 90 : 120 · 100 % = 75 %.
Sinfda faoliyat

«Mexanizm kartochkalari»: har bir o‘quvchiga mexanizm rasmi (qaychi, blok, bolta, vint, chiqirli arava) beriladi; u mexanizm turini, kuchdan yutug‘i bor-yo‘qligini va oltin qoidani aytadi.

Mashq
1
Richakning bir yelkasida 12 N kuch 5 m masofada. 3 m yelkada qanday kuch muvozanatlaydi (N)?
2
500 N yukni 4 m ko‘tarish uchun 2500 J sarflandi. FIK necha foiz?
3
Qo‘zg‘aluvchan blokda yuk 3 m ko‘tarilsa, arqonning erkin uchi necha m tortiladi?
4
Nima uchun «abadiy dvigatel» yaratib bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUrug‘ sayohatchisiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →