ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Ishlarning tengligi. FIK. III bobni takrorlash

Darslar 36–38 · 3 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
37

Mexanikaning oltin qoidasi. Mexanizmning foydali ish koeffitsiyenti

Darslik, 95–97-betlar
MaqsadMexanikaning oltin qoidasini va foydali ish koeffitsiyenti η = (Afoydali : Ato‘liq) · 100 % ni bilish va masalalarda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
oltin qoida · golden ruleFIK (η) · efficiency (η)foydali ish · useful workto‘liq ish · total work
Tushuntirish

Mexanikaning oltin qoidasi: mexanizm kuchdan necha marta yutuq bersa, yo‘ldan shuncha marta yutqazadi, hech bir mexanizm ishdan yutuq bermaydi. Foydalanishda mexanizm yuk ustida foydali ish Af bajaradi (masalan, yukni ko‘tarish: Af = P · h), lekin biz sarflagan to‘liq ish At esa bundan katta (ishqalanish, qismlar og‘irligi). Foydali ish koeffitsiyenti (FIK) foydali ishning to‘liq ishga nisbati: η = (Af : At) · 100 %. FIK har doim 100 % dan kichik, chunki Af < At. Masalan, 160 J foydali ish uchun 200 J sarflansa, η = 160 : 200 · 100 % = 80 %. Taxminiy FIK: qo‘zg‘almas blok 94–98 %, vint va qiya tekislik kamroq. FIKni oshirish uchun ishqalanish moylanadi, qismlar yengillashtiriladi. Vosita FIK 100 % dan katta bo‘lgan «abadiy dvigatel» (perpetuum mobile) yaratib bo‘lmaydi.

ƒFormula
η = (Af : At) · 100 %
f — foydali ish, t — to‘liq (sarflangan) ish
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahalladagi quduqning bloki zanglab qolgan edi. 70 N li chelakni 5 m ko‘tarishdagi foydali ish 70 · 5 = 350 J, odam esa 500 J sarfladi: FIK = 350 : 500 · 100 % = 70 %. Blok tozalanib moylangach 400 J yetdi, FIK = 350 : 400 · 100 % = 87,5 %.

Kim ishlatadi

Mexaniklar yeyilgan qismlarni moylab ishqalanishni kamaytiradi, muhandislar yo‘qotishi kam dvigatel loyihalaydi, elektr stansiyasi xodimlari energiya yo‘qotilishini nazorat qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Ikki kaftingizni 10 soniya tez-tez ishqalang: kaftlar isiydi. Ishning bir qismi ishqalanish tufayli issiqlikka aylanib, foydasiz sarflandi.

Namunalar
050100150200250200250foydali ishsarflangan ishish, J
Qo‘zg‘aluvchan blok yordamida 100 N yukni 2 m ko‘tarishda foydali ish 100 · 2 = 200 J; sarflangan ish 250 J bo‘lsa, η = 200 : 250 · 100 % = 80 %.
Qiya tekislikda 15 N kuch 6,4 m yo‘lda: At = 96 J; 16 N yukni 5 m ko‘tarsak Af = 80 J; η = 80 : 96 ≈ 83,3 %.
Sinfda faoliyat

«Eng yaxshi mexanizm»: guruhlar uchta qiya yuzani (silliq taxta, mato yopilgan taxta, qum qog‘ozli taxta) ishlatib, Af va At ni o‘lchaydi va FIKni hisoblaydi; qaysi birida FIK katta? Xavfsizlik: yukni yengil oling, dinamometrni tekis tortib, uni qo‘yib yubormang.

Mashq
1
Mexanikaning oltin qoidasini ayting.
2
Foydali ish 80 J, to‘liq ish 100 J. FIK necha foiz?
3
FIK 75 %, to‘liq ish 400 J. Foydali ish necha J?
4
FIK nima uchun hech qachon 100 % ga yetmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUrug‘ sayohatchisiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →