Mexanikaning oltin qoidasi. Mexanizmning foydali ish koeffitsiyenti
Mexanikaning oltin qoidasi: mexanizm kuchdan necha marta yutuq bersa, yo‘ldan shuncha marta yutqazadi, hech bir mexanizm ishdan yutuq bermaydi. Foydalanishda mexanizm yuk ustida foydali ish A_f bajaradi (masalan, yukni ko‘tarish: A_f = P · h), lekin biz sarflagan to‘liq ish A_t esa bundan katta (ishqalanish, qismlar og‘irligi). Foydali ish koeffitsiyenti (FIK) foydali ishning to‘liq ishga nisbati: η = (A_f : A_t) · 100 %. FIK har doim 100 % dan kichik, chunki A_f < A_t. Masalan, 160 J foydali ish uchun 200 J sarflansa, η = 160 : 200 · 100 % = 80 %. Taxminiy FIK: qo‘zg‘almas blok 94–98 %, vint va qiya tekislik kamroq. FIKni oshirish uchun ishqalanish moylanadi, qismlar yengillashtiriladi. Vosita FIK 100 % dan katta bo‘lgan «abadiy dvigatel» (perpetuum mobile) yaratib bo‘lmaydi.
«Eng yaxshi mexanizm»: guruhlar uchta qiya yuzani (silliq taxta, mato yopilgan taxta, qum qog‘ozli taxta) ishlatib, A_f va A_t ni o‘lchaydi va FIKni hisoblaydi; qaysi birida FIK katta? Xavfsizlik: yukni yengil oling, dinamometrni tekis tortib, uni qo‘yib yubormang.