Mexanikaning oltin qoidasi. Mexanizmning foydali ish koeffitsiyenti
Mexanikaning oltin qoidasi: mexanizm kuchdan necha marta yutuq bersa, yo‘ldan shuncha marta yutqazadi, hech bir mexanizm ishdan yutuq bermaydi. Foydalanishda mexanizm yuk ustida foydali ish Af bajaradi (masalan, yukni ko‘tarish: Af = P · h), lekin biz sarflagan to‘liq ish At esa bundan katta (ishqalanish, qismlar og‘irligi). Foydali ish koeffitsiyenti (FIK) foydali ishning to‘liq ishga nisbati: η = (Af : At) · 100 %. FIK har doim 100 % dan kichik, chunki Af < At. Masalan, 160 J foydali ish uchun 200 J sarflansa, η = 160 : 200 · 100 % = 80 %. Taxminiy FIK: qo‘zg‘almas blok 94–98 %, vint va qiya tekislik kamroq. FIKni oshirish uchun ishqalanish moylanadi, qismlar yengillashtiriladi. Vosita FIK 100 % dan katta bo‘lgan «abadiy dvigatel» (perpetuum mobile) yaratib bo‘lmaydi.
Mahalladagi quduqning bloki zanglab qolgan edi. 70 N li chelakni 5 m ko‘tarishdagi foydali ish 70 · 5 = 350 J, odam esa 500 J sarfladi: FIK = 350 : 500 · 100 % = 70 %. Blok tozalanib moylangach 400 J yetdi, FIK = 350 : 400 · 100 % = 87,5 %.
Mexaniklar yeyilgan qismlarni moylab ishqalanishni kamaytiradi, muhandislar yo‘qotishi kam dvigatel loyihalaydi, elektr stansiyasi xodimlari energiya yo‘qotilishini nazorat qiladi.
Ikki kaftingizni 10 soniya tez-tez ishqalang: kaftlar isiydi. Ishning bir qismi ishqalanish tufayli issiqlikka aylanib, foydasiz sarflandi.
«Eng yaxshi mexanizm»: guruhlar uchta qiya yuzani (silliq taxta, mato yopilgan taxta, qum qog‘ozli taxta) ishlatib, Af va At ni o‘lchaydi va FIKni hisoblaydi; qaysi birida FIK katta? Xavfsizlik: yukni yengil oling, dinamometrni tekis tortib, uni qo‘yib yubormang.