Oddiy mexanizmlar: blok, qiya tekislik, vint, pona va chig‘iriqning qo‘llanilishi
Oddiy mexanizmlar kuchni o‘zgartirish yoki yo‘nalishini o‘zgartirish uchun xizmat qiladi. Qo‘zg‘almas blok (o‘qi mahkamlangan g‘ildirak) kuchdan yutuq bermaydi, faqat kuch yo‘nalishini o‘zgartiradi: pastga tortib yukni yuqoriga ko‘taramiz. Qo‘zg‘aluvchan blok (yuk bilan birga ko‘tariladigan) kuchdan 2 marta yutuq beradi, lekin yo‘lda 2 marta yutqazadi. Bir necha blokdan iborat polispast kuchdan ko‘proq yutuq beradi. Qiya tekislikda yukni ko‘tarish uchun kerakli kuch ideal holda F = m · g · h : s ga teng: h — ko‘tarish balandligi, s — qiya tekislik uzunligi; yo‘l qancha uzun va qiya qancha yotiq bo‘lsa, kuch shuncha kichik. Vint va domkrat, pona (bolta, pichoq, mix) qiya tekislikning turlari. Chig‘iriq (quduqdagi vorot) — silindr va dasta: kuchdan R : r marta yutuq beradi, bunda R — dasta radiusi, r — silindr radiusi. Mexanizm kuchdan necha marta yutuq bersa, yo‘lda shuncha marta yutqazadi.
| Mexanizm | Kuchdan yutuq |
|---|---|
| qo‘zg‘almas blok | yutuq yo‘q, yo‘nalish o‘zgaradi |
| qo‘zg‘aluvchan blok | 2 marta |
| qiya tekislik | s : h marta |
| chig‘iriq | R : r marta |
Maktab farrosh 600 N og‘irlikdagi kitob qutisini 0,6 m balandlikka chiqarish uchun 3 m uzunlikdagi taxtadan foydalanadi. Ideal holda kerakli kuch 600 · 0,6 : 3 = 120 N, ya’ni to‘g‘ridan ko‘tarishdagidan 5 marta kam, lekin yo‘l 5 marta uzun.
Ko‘chirish ishchilari yukni mashinaga yotiq taxta bilan ortadi, mexaniklar mashinani vint va domkrat bilan ko‘taradi, quruvchilar zinapoya o‘rniga pandus quradi.
Tekis taxta yoki qalin kartonning bir uchini bir necha kitobga suyang va yengil maktab sumkasini ip bilan sekin tortib chiqaring; keyin kitoblarni ko‘paytirib qiyalikni tikroq qiling va qaysi holda tortish og‘irroq ekanini solishtiring.
Kuzatish: maktab bayrog‘ini ko‘taruvchi qo‘zg‘almas blokni, quduq chig‘irig‘ini, vintli qopqoqni, qiya yo‘lakni (pandus) toping va ular qanday kuch yutug‘i berishini muhokama qiling. Xavfsizlik: og‘ir yuk ko‘tarmang, mexanizmlarga qo‘l tiqmang; blok va chig‘iriq bilan kattalar ishtirokida ishlang.