☰ Mundarija · Fizika

Richag tajribasi. Oddiy mexanizmlar

Darslar 34–35 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
35

Oddiy mexanizmlar: blok, qiya tekislik, vint, pona va chig‘iriqning qo‘llanilishi

Darslik, 90–93-betlar
MaqsadOddiy mexanizmlarni — blok, qiya tekislik, vint, pona va chig‘iriqni — va ularda kuchdan yutuq berilishini bilish.
Yangi so‘zlar
qo‘zg‘almas blok · fixed pulley (block)qo‘zg‘aluvchan blok · movable pulley (block)qiya tekislik · inclined planechig‘iriq · windlass
Tushuntirish

Oddiy mexanizmlar kuchni o‘zgartirish yoki yo‘nalishini o‘zgartirish uchun xizmat qiladi. Qo‘zg‘almas blok (o‘qi mahkamlangan g‘ildirak) kuchdan yutuq bermaydi, faqat kuch yo‘nalishini o‘zgartiradi: pastga tortib yukni yuqoriga ko‘taramiz. Qo‘zg‘aluvchan blok (yuk bilan birga ko‘tariladigan) kuchdan 2 marta yutuq beradi, lekin yo‘lda 2 marta yutqazadi. Bir necha blokdan iborat polispast kuchdan ko‘proq yutuq beradi. Qiya tekislikda yukni ko‘tarish uchun kerakli kuch ideal holda F = m · g · h : s ga teng: h — ko‘tarish balandligi, s — qiya tekislik uzunligi; yo‘l qancha uzun va qiya qancha yotiq bo‘lsa, kuch shuncha kichik. Vint va domkrat, pona (bolta, pichoq, mix) qiya tekislikning turlari. Chig‘iriq (quduqdagi vorot) — silindr va dasta: kuchdan R : r marta yutuq beradi, bunda R — dasta radiusi, r — silindr radiusi. Mexanizm kuchdan necha marta yutuq bersa, yo‘lda shuncha marta yutqazadi.

Namunalar
Qo‘zg‘aluvchan blok bilan 100 N og‘irlikdagi yukni ko‘tarish uchun ideal holda 100 : 2 = 50 N kuch yetadi.
1000 N yukni 2 m balandlikka 8 m uzunlikdagi qiya tekislik bilan ko‘tarsak, F = 1000 · 2 : 8 = 250 N.
Sinfda faoliyat

Kuzatish: maktab bayrog‘ini ko‘taruvchi qo‘zg‘almas blokni, quduq chig‘irig‘ini, vintli qopqoqni, qiya yo‘lakni (pandus) toping va ular qanday kuch yutug‘i berishini muhokama qiling. Xavfsizlik: og‘ir yuk ko‘tarmang, mexanizmlarga qo‘l tiqmang; blok va chig‘iriq bilan kattalar ishtirokida ishlang.

Mashq
1
Qo‘zg‘almas blok nima beradi: kuchdan yutuqmi yoki yo‘nalish o‘zgarishi?
2
Qo‘zg‘aluvchan blok bilan 240 N yukni ko‘tarish uchun ideal holda necha N kuch kerak?
3
Chig‘iriqda R = 40 sm, r = 10 sm. 200 N yukni ko‘tarish uchun necha N kuch kerak (ideal)?
4
Nima uchun tog‘ yo‘llari ilon izi kabi burilib chiqadi?