ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Richag tajribasi. Oddiy mexanizmlar

Darslar 34–35 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
35

Oddiy mexanizmlar: blok, qiya tekislik, vint, pona va chig‘iriqning qo‘llanilishi

Darslik, 90–93-betlar
MaqsadOddiy mexanizmlarni — blok, qiya tekislik, vint, pona va chig‘iriqni — va ularda kuchdan yutuq berilishini bilish.
Yangi so‘zlar
qo‘zg‘almas blok · fixed pulley (block)qo‘zg‘aluvchan blok · movable pulley (block)qiya tekislik · inclined planechig‘iriq · windlass
Tushuntirish

Oddiy mexanizmlar kuchni o‘zgartirish yoki yo‘nalishini o‘zgartirish uchun xizmat qiladi. Qo‘zg‘almas blok (o‘qi mahkamlangan g‘ildirak) kuchdan yutuq bermaydi, faqat kuch yo‘nalishini o‘zgartiradi: pastga tortib yukni yuqoriga ko‘taramiz. Qo‘zg‘aluvchan blok (yuk bilan birga ko‘tariladigan) kuchdan 2 marta yutuq beradi, lekin yo‘lda 2 marta yutqazadi. Bir necha blokdan iborat polispast kuchdan ko‘proq yutuq beradi. Qiya tekislikda yukni ko‘tarish uchun kerakli kuch ideal holda F = m · g · h : s ga teng: h — ko‘tarish balandligi, s — qiya tekislik uzunligi; yo‘l qancha uzun va qiya qancha yotiq bo‘lsa, kuch shuncha kichik. Vint va domkrat, pona (bolta, pichoq, mix) qiya tekislikning turlari. Chig‘iriq (quduqdagi vorot) — silindr va dasta: kuchdan R : r marta yutuq beradi, bunda R — dasta radiusi, r — silindr radiusi. Mexanizm kuchdan necha marta yutuq bersa, yo‘lda shuncha marta yutqazadi.

MexanizmKuchdan yutuq
qo‘zg‘almas blokyutuq yo‘q, yo‘nalish o‘zgaradi
qo‘zg‘aluvchan blok2 marta
qiya tekisliks : h marta
chig‘iriqR : r marta
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab farrosh 600 N og‘irlikdagi kitob qutisini 0,6 m balandlikka chiqarish uchun 3 m uzunlikdagi taxtadan foydalanadi. Ideal holda kerakli kuch 600 · 0,6 : 3 = 120 N, ya’ni to‘g‘ridan ko‘tarishdagidan 5 marta kam, lekin yo‘l 5 marta uzun.

Kim ishlatadi

Ko‘chirish ishchilari yukni mashinaga yotiq taxta bilan ortadi, mexaniklar mashinani vint va domkrat bilan ko‘taradi, quruvchilar zinapoya o‘rniga pandus quradi.

Bugun sinab ko‘ring

Tekis taxta yoki qalin kartonning bir uchini bir necha kitobga suyang va yengil maktab sumkasini ip bilan sekin tortib chiqaring; keyin kitoblarni ko‘paytirib qiyalikni tikroq qiling va qaysi holda tortish og‘irroq ekanini solishtiring.

Namunalar
Qo‘zg‘aluvchan blok bilan 100 N og‘irlikdagi yukni ko‘tarish uchun ideal holda 100 : 2 = 50 N kuch yetadi.
1000 N yukni 2 m balandlikka 8 m uzunlikdagi qiya tekislik bilan ko‘tarsak, F = 1000 · 2 : 8 = 250 N.
Sinfda faoliyat

Kuzatish: maktab bayrog‘ini ko‘taruvchi qo‘zg‘almas blokni, quduq chig‘irig‘ini, vintli qopqoqni, qiya yo‘lakni (pandus) toping va ular qanday kuch yutug‘i berishini muhokama qiling. Xavfsizlik: og‘ir yuk ko‘tarmang, mexanizmlarga qo‘l tiqmang; blok va chig‘iriq bilan kattalar ishtirokida ishlang.

Mashq
1
Qo‘zg‘almas blok nima beradi: kuchdan yutuqmi yoki yo‘nalish o‘zgarishi?
2
Qo‘zg‘aluvchan blok bilan 240 N yukni ko‘tarish uchun ideal holda necha N kuch kerak?
3
Chig‘iriqda R = 40 sm, r = 10 sm. 200 N yukni ko‘tarish uchun necha N kuch kerak (ideal)?
4
Nima uchun tog‘ yo‘llari ilon izi kabi burilib chiqadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTuproq qopi tokchagaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →