Kuch momenti. Richag va uning muvozanat sharti
Richag — tayanch nuqta atrofida aylana oladigan qattiq jism (tayoq, taxta). Kuch yelkasi l — tayanch nuqtadan kuch ta’sir chizig‘igacha eng qisqa masofa. Kuch momenti — kuch bilan uning yelkasining ko‘paytmasi: M = F · l, birligi — N·m. Aylantiruvchi ta’sir kuch momenti bilan aniqlanadi: yelka qancha uzun bo‘lsa, shuncha kichik kuch yetadi. Richag muvozanat sharti: soat strelkasi yo‘nalishida aylantiruvchi moment soat strelkasiga teskari yo‘nalishdagi momentga teng, ya’ni F₁ · l₁ = F₂ · l₂ yoki F₁ : F₂ = l₂ : l₁. Demak, richag kuchdan necha marta yutuq bersa, yo‘lda shuncha marta yutqazadi. Arximedga «Menga tayanch nuqta bering, Yerni ko‘taraman» degan so‘z nisbat beriladi. Richagga misollar: qaychi, omburlar, chiqirli arava, tarozi, ko‘chirma, belkurak, eshik dastasi. Eshikni dastaga yaqin joydan emas, menteshadan uzoqroqdan itarish oson, chunki yelka uzun.
«Tebranma taxta muvozanati»: maktab maydonchasidagi tebranma taxta (seesaw) yoki 1 m li chizg‘ichni qalamga qo‘yib, har ikki yelkaga tanga qo‘yib muvozanatni toping: katta masofaga bitta, kichik masofaga ikkita tanga. Xavfsizlik: haqiqiy tebranma taxtada sakramang, faqat kattalar nazoratida tajriba qiling.