Kuch momenti. Richag va uning muvozanat sharti
Richag — tayanch nuqta atrofida aylana oladigan qattiq jism (tayoq, taxta). Kuch yelkasi l — tayanch nuqtadan kuch ta’sir chizig‘igacha eng qisqa masofa. Kuch momenti — kuch bilan uning yelkasining ko‘paytmasi: M = F · l, birligi — N·m. Aylantiruvchi ta’sir kuch momenti bilan aniqlanadi: yelka qancha uzun bo‘lsa, shuncha kichik kuch yetadi. Richag muvozanat sharti: soat strelkasi yo‘nalishida aylantiruvchi moment soat strelkasiga teskari yo‘nalishdagi momentga teng, ya’ni F₁ · l₁ = F₂ · l₂ yoki F₁ : F₂ = l₂ : l₁. Demak, richag kuchdan necha marta yutuq bersa, yo‘lda shuncha marta yutqazadi. Arximedga «Menga tayanch nuqta bering, Yerni ko‘taraman» degan so‘z nisbat beriladi. Richagga misollar: qaychi, omburlar, chiqirli arava, tarozi, ko‘chirma, belkurak, eshik dastasi. Eshikni dastaga yaqin joydan emas, menteshadan uzoqroqdan itarish oson, chunki yelka uzun.
Oila yong‘oq chaqmoqda. Yong‘oq chaqqichning menteshasidan 2 sm narida yong‘oq turibdi, qo‘l esa menteshadan 10 sm narida 20 N kuch bilan siqadi. Moment muvozanati: F · 2 = 20 · 10, demak yong‘oqqa 100 N kuch tushadi, ya’ni qo‘l kuchidan 5 marta katta.
Bog‘bon belkurak bilan yerni ag‘daradi, quruvchi po‘lat lom bilan og‘ir toshni siljitadi, hamshira qisqich bilan bint olib beradi.
Yengil sumkani qo‘lingizda avval tanangizga yaqin, so‘ng qo‘lni yon tomonga cho‘zib 10 soniya ushlang. Qaysi holatda tezroq charchaysiz? Kuch yelkasi katta bo‘lsa, moment ham katta.
«Tebranma taxta muvozanati»: maktab maydonchasidagi tebranma taxta (seesaw) yoki 1 m li chizg‘ichni qalamga qo‘yib, har ikki yelkaga tanga qo‘yib muvozanatni toping: katta masofaga bitta, kichik masofaga ikkita tanga. Xavfsizlik: haqiqiy tebranma taxtada sakramang, faqat kattalar nazoratida tajriba qiling.