ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Massa markazi. Richag

Darslar 32–33 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
33

Kuch momenti. Richag va uning muvozanat sharti

Darslik, 87–89-betlar
MaqsadKuch momenti M = F · l ni, richag turlarini va richagning muvozanat shartini bilish.
Yangi so‘zlar
richag · leverkuch yelkasi · arm of the force (lever arm)kuch momenti · moment of forcetayanch nuqta · fulcrum
Tushuntirish

Richag — tayanch nuqta atrofida aylana oladigan qattiq jism (tayoq, taxta). Kuch yelkasi l — tayanch nuqtadan kuch ta’sir chizig‘igacha eng qisqa masofa. Kuch momenti — kuch bilan uning yelkasining ko‘paytmasi: M = F · l, birligi — N·m. Aylantiruvchi ta’sir kuch momenti bilan aniqlanadi: yelka qancha uzun bo‘lsa, shuncha kichik kuch yetadi. Richag muvozanat sharti: soat strelkasi yo‘nalishida aylantiruvchi moment soat strelkasiga teskari yo‘nalishdagi momentga teng, ya’ni F₁ · l₁ = F₂ · l₂ yoki F₁ : F₂ = l₂ : l₁. Demak, richag kuchdan necha marta yutuq bersa, yo‘lda shuncha marta yutqazadi. Arximedga «Menga tayanch nuqta bering, Yerni ko‘taraman» degan so‘z nisbat beriladi. Richagga misollar: qaychi, omburlar, chiqirli arava, tarozi, ko‘chirma, belkurak, eshik dastasi. Eshikni dastaga yaqin joydan emas, menteshadan uzoqroqdan itarish oson, chunki yelka uzun.

ƒFormula
F₁ · l₁ = F₂ · l₂
M = F · l — kuch momenti, N·m
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Oila yong‘oq chaqmoqda. Yong‘oq chaqqichning menteshasidan 2 sm narida yong‘oq turibdi, qo‘l esa menteshadan 10 sm narida 20 N kuch bilan siqadi. Moment muvozanati: F · 2 = 20 · 10, demak yong‘oqqa 100 N kuch tushadi, ya’ni qo‘l kuchidan 5 marta katta.

Kim ishlatadi

Bog‘bon belkurak bilan yerni ag‘daradi, quruvchi po‘lat lom bilan og‘ir toshni siljitadi, hamshira qisqich bilan bint olib beradi.

Bugun sinab ko‘ring

Yengil sumkani qo‘lingizda avval tanangizga yaqin, so‘ng qo‘lni yon tomonga cho‘zib 10 soniya ushlang. Qaysi holatda tezroq charchaysiz? Kuch yelkasi katta bo‘lsa, moment ham katta.

Namunalar
20 NF₂3 m2 m
Richakning bir tomonida 20 N kuch tayanchdan 3 m uzoqda; boshqa tomonda 2 m uzoqda qanday kuch muvozanatlaydi? F₂ = 20 · 3 : 2 = 30 N.
Moment: M = F · l = 50 N · 0,4 m = 20 N·m.
Sinfda faoliyat

«Tebranma taxta muvozanati»: maktab maydonchasidagi tebranma taxta (seesaw) yoki 1 m li chizg‘ichni qalamga qo‘yib, har ikki yelkaga tanga qo‘yib muvozanatni toping: katta masofaga bitta, kichik masofaga ikkita tanga. Xavfsizlik: haqiqiy tebranma taxtada sakramang, faqat kattalar nazoratida tajriba qiling.

Mashq
1
Kuch momenti formulasi va birligi qanday?
2
F₁ = 40 N, l₁ = 3 m; l₂ = 6 m. Muvozanat uchun F₂ necha N?
40 NF₂3 m6 m
3
Tayanchdan 2 m uzoqlikka qo‘yilgan 150 N kuch momenti necha N·m?
4
Nima uchun gayka kalitini uzun dastali olish qulayroq?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliStoldagi Oy modeliHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →