Energiya turlari. Quvvat
Ko‘tarilgan jism potensial energiyaga ega: Ep = m · g · h, bunda h — tanlangan nol sathdan balandlik; yoki cho‘zilgan prujinaning energiyasi ham potensial energiya. Harakatlanayotgan jism kinetik energiyaga ega: Ek = m · v² : 2; massa va tezlik qancha katta bo‘lsa, kinetik energiya shuncha katta. Energiya yo‘qolmaydi, bir turdan boshqasiga aylanadi: yuqoridan tushayotgan tosh potensial energiyasini kinetik energiyaga aylantiradi. To‘liq mexanik energiya E = Ep + Ek. Bir xil ishni turli vaqtda bajarish mumkin, shuning uchun quvvat kiritilgan: quvvat — ishning shu ish bajarilgan vaqtga nisbati, N = A : t. Birligi — vatt (W), 1 W = 1 J : 1 s; 1 kW = 1000 W. Eski birlik — ot kuchi: 1 o.k. = 735,5 W. Quvvat nomi shotland muhandisi Jeyms Vatt sharafiga qo‘yilgan. Masalan, 35 W li ventilyator 10 daqiqada 35 · 600 = 21 000 J = 21 kJ ish bajaradi.
Qiyalikdan tushayotgan velosipedchi va velosiped massasi 60 kg. 5 m/s tezlikda kinetik energiya 60 · 25 : 2 = 750 J, 10 m/s da esa 60 · 100 : 2 = 3000 J. Tezlik 2 marta oshsa, energiya 4 marta oshadi, shuning uchun tez ketayotganda tormozlash qiyin.
Yo‘l xavfsizligi muhandisi tezlik chegarasini belgilaydi, GES muhandisi suv energiyasini elektrga aylantiradi, sportchi va murabbiy sakrash balandligi va tezligini rejalaydi.
Taxta yoki patnisni kitobga suyab past qiyalik yasang va yumshoq to‘pni avval pastroq, so‘ng balandroq joydan qo‘yib yuboring. Qaysi biri polda uzoqroq yuradi?
«Energiya aylanishi»: o‘quvchilar tepadan tushayotgan to‘p, uloqtirilgan o‘q-yoy kabi misollarda potensial energiya qachon kinetikka aylanishini muhokama qiladi. Xavfsizlik: to‘pni faqat yumshoq (tennis yoki ko‘pikli) to‘p bilan yengil tashlang; haqiqiy o‘q-yoy ishlatmang.