☰ Mundarija · Fizika

Paskal qonuni va suyuqlik bosimi

Darslar 25–26 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
26

Tinch holatdagi gaz va suyuqlikda bosim

Darslik, 62–64-betlar
MaqsadTinch turgan suyuqlik va gaz bosimi, p = ρ · g · h formulasi va tutash idishlar qonuniyatini bilish.
Yangi so‘zlar
gidrostatik bosim · hydrostatic pressurechuqurlik (h) · depth (h)tutash idishlar · communicating vesselsmanometr · manometer
Tushuntirish

Suyuqlik og‘irligi tufayli idish tagiga va devorlariga bosim beradi. Bu gidrostatik bosim bo‘lib, p = ρ · g · h formulasi bilan topiladi: ρ — suyuqlik zichligi, g ≈ 9,8 N/kg (hisoblashda ko‘pincha 10), h — chuqurlik. Bosim chuqurlik bilan va zichlik bilan ortadi, idish shakliga va suyuqlik miqdoriga bog‘liq emas; shuning uchun suvosti kemalari mustahkam qilinadi. Bir xil chuqurlikda bosim hamma yo‘nalishda bir xil. Gaz bosimi molekulalarning idish devoriga urilishidan hosil bo‘ladi; gaz qancha siqilsa va qizdirilsa, bosim shuncha ortadi (velosiped shinasi). Tutash idishlarda bir jinsli suyuqlik bir xil sathda turadi; turli zichlikdagi suyuqliklar uchun h₁ : h₂ = ρ₂ : ρ₁ — zichligi kichik suyuqlik ustuni balandroq. Tutash idishlar ishlatiladi: choynak va uning tumshug‘i, suv ko‘targich minoralar, shlyuzlar, favvoralar.

Namunalar
Hovuzda 5 m chuqurlikda (g = 10 N/kg, ρ = 1000 kg/m³): p = 1000 · 10 · 5 = 50 000 Pa = 50 kPa.
Tutash idishda suv ustuni 20 sm bo‘lsa, kerosin (800 kg/m³) ustuni h = 20 · 1000 : 800 = 25 sm bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Idish shakli»: turli shakldagi (keng, tor, egilgan) shaffof idishlarga shishani suv bilan bir xil sathgacha to‘ldiring: tutash idishlarda suv bir sathda turishini ko‘ring. Xavfsizlik: shisha idish o‘rniga plastik shishalar ishlating; suvni to‘kib yubormang.

Mashq
1
Gidrostatik bosim formulasi qanday va undagi harflar nimani bildiradi?
2
Suvda 20 m chuqurlikda bosim necha Pa (g = 10 N/kg, ρ = 1000 kg/m³)?
3
Simob (13 600 kg/m³) ustunining balandligi 0,1 m. Bosim necha Pa (g = 10)?
4
Nima uchun suvosti kemalari katta chuqurlikka tushish uchun juda mustahkam qilinadi?