ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tezlik va kuch

Darslar 21–22 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
22

Jismlarning o‘zaro ta’siri haqida ma’lumotlar. Kuch

Darslik, 52–54-betlar
MaqsadJismlarning o‘zaro ta’siri va kuch tushunchasini, kuch birligi nyutonni, og‘irlik kuchi F = m · g ni va kuch turlarini bilish.
Yangi so‘zlar
kuch (F) · force (F)nyuton (N) · newton (N)og‘irlik kuchi · force of gravityishqalanish kuchi · friction force
Tushuntirish

Jism boshqa jism ta’sirida tezligini yoki shaklini o‘zgartiradi; jismlar bir-biriga o‘zaro ta’sir qiladi. Ta’sir kattaligining o‘lchovi kuch deb ataladi, u F harfi bilan belgilanadi, birligi — nyuton (N). Kuch yo‘nalish, son qiymat va qo‘yilish nuqtasi bilan aniqlanadi. Yer barcha jismlarni o‘ziga tortadi; bu og‘irlik kuchi F = m · g, bunda g ≈ 9,8 N/kg (hisoblashlarda ko‘pincha 10 N/kg olinadi). Masalan, 1 kg massali jismga Yer taxminan 9,8 N kuch bilan ta’sir qiladi. Kuch turlari: og‘irlik kuchi, elastiklik kuchi (cho‘zilgan prujina), ishqalanish kuchi (sirt bo‘ylab harakatga qarshilik) hamda elektr va magnit kuchlari. Kuch dinamometr bilan o‘lchanadi. Ishqalanish ba’zan foydali (yurishda, tormozlashda), ba’zan zararli (mashina qismlari yeyiladi), shuning uchun uni moylash bilan kamaytiramiz.

ƒFormula
F = m · g
g ≈ 9,8 N/kg (hisoblashda 10 N/kg)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab hovlisida ikki bola og‘ir qutini qarama-qarshi tomondan suradi: biri o‘ngga 60 N, ikkinchisi chapga 40 N kuch bilan. Kuchlar farqi 20 N, pol silliq bo‘lsa quti o‘ngga siljiydi. Kuchning kattaligi ham, yo‘nalishi ham muhim.

Kim ishlatadi

Quruvchi kran arqoni va ko‘prikka tushadigan kuchni hisoblaydi, jismoniy tarbiya o‘qituvchisi mashqlarda kuchni baholaydi, muhandis mashina qismlariga ta’sir qiluvchi kuchlarni aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab sumkangizni ko‘tarib, keyin ichiga yana bir necha kitob solib, yana ko‘taring. Og‘irlik kuchi qancha sezilarli kattalashganini his qiling.

Namunalar
mg = 50 N
Massasi 5 kg bo‘lgan sumka: F = m · g = 5 · 10 = 50 N (g = 10 N/kg deb olsak).
Muz ustida yurish qiyin, chunki ishqalanish kuchi kichik; shuning uchun yo‘lga qum sepiladi.
Sinfda faoliyat

«Kuch izlari»: o‘quvchi prujinani cho‘zadi, kitobni stol bo‘ylab suradi, sharni yerga tashlaydi; har holda qanday kuch ta’sir qilishini aytadi. Xavfsizlik: prujinani qo‘yib yubormang (uchib ketishi mumkin), yuzingizga yaqin tutmang.

Mashq
1
Kuch birligi nima bilan ataladi va kim sharafiga?
2
g = 10 N/kg deb, massasi 8 kg bo‘lgan jismga ta’sir qiluvchi og‘irlik kuchini toping (N).
3
Og‘irlik kuchi 200 N bo‘lgan jismning massasi necha kg (g = 10 N/kg)?
4
Ishqalanish kuchi qachon foydali, qachon zararli? Bittadan misol keltiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAziz bayrami uchun dinamometrHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →