ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Fizika nima? Tarixdan lavhalar

Darslar 1–2 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
2

Fizika taraqqiyoti tarixidan ma’lumotlar

Darslik, 6–8-betlar
MaqsadFizika taraqqiyotining asosiy bosqichlarini va buyuk olimlar nomlarini tarixiy tartibda aytib berish.
Yangi so‘zlar
Aristotel · AristotleArximed · ArchimedesKopernik · CopernicusNyuton · Newton
Tushuntirish

Dastlabki ilmiy bilimlar ekin ekib, o‘troq yashagan joylarda — Misr va Bobilda to‘planib, piramidalar, to‘g‘onlar qurishda richag va qiya tekislikdan foydalanilgan. Fizika haqidagi bilimlarni birinchi bo‘lib kitob shaklida qadimgi yunon mutafakkiri Aristotel (e.a. 384–322) bayon etgan. Demokrit (taxminan e.a. 460–370) hamma narsa bo‘linmas zarralar — atomlardan iborat degan; Arximed (e.a. 287–212) Sirakuzada yashab, suzish va richag qonunlarini kashf etgan. O‘rta asrlarda fan Sharqda gullagan: Beruniy zichlik, yorug‘lik, tovush va Yer o‘lchamini o‘rgangan (u Yer radiusini taxminan 6300 km deb hisoblagan, hozirgi o‘rtacha qiymat taxminan 6371 km), Ibn Sino, Al-Xorazmiy, Umar Xayyom ham katta hissa qo‘shgan. Keyin fizika Yevropada rivojlandi: polyak olimi N. Kopernik Quyosh sistemasining tuzilishini to‘g‘ri izohladi, G. Galiley va I. Kepler buni tasdiqladi, I. Nyuton esa kuch va harakat qonunlarini hamda yorug‘lik rangi haqidagi ishlarini yaratdi. XX asrda atom energiyasi va kosmik parvozlar mumkin bo‘ldi.

IVAristotel (e.a.)IIIArximed (e.a.)XIBeruniyXVIKopernikXVIINyuton
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab sayohatida telefon xaritasi yo‘lni ko‘rsatadi. Bu xarita sun’iy yo‘ldoshlarsiz ishlamaydi, ularning orbitasini esa Nyuton qonunlari yordamida hisoblaydilar. Demak, bugungi qulaylik bir necha asr davomida olimlar bir-birining ishini davom ettirgani natijasidir.

Kim ishlatadi

Fan tarixchisi qadimgi kashfiyotlarni o‘rganadi, o‘qituvchi bilimni izchil tushuntiradi, muhandis eski g‘oyalarni yangi qurilmalarda qo‘llaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Keksa qarindosh yoki qo‘shnidan telefon bo‘lmaganda vaqt yoki yo‘nalishni qanday aniqlashganini so‘rang va bitta usulni yozib oling.

Namunalar
Tarixiy tartib: Aristotel (e.a. IV asr) → Arximed (e.a. III asr) → Beruniy (XI asr boshi) → Kopernik (XVI asr) → Nyuton (XVII asr).
Arximed Sirakuzani rimliklardan himoya qilishda o‘z mashinalaridan foydalangan, shahar qamali paytida e.a. 212-yilda halok bo‘lgan.
Sinfda faoliyat

«Vaqt chizig‘i»: har bir guruh bitta olim haqida ikki gap tayyorlaydi, so‘ng sinf devoridagi vaqt chizig‘iga tarixiy tartibda joylashtiradi.

Mashq
1
Fizika haqidagi bilimlarni birinchi bo‘lib kitob shaklida kim bayon etgan?
2
Demokrit moddaning tuzilishi haqida nima degan?
3
O‘rta asrlarda fan nima uchun «Sharqqa ko‘chdi» deyiladi? Misollar keltiring.
4
Nyutonning fizikaga qo‘shgan asosiy hissasini ayting.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYosh tadqiqotchilar klubiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →