ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tarixdan hikoyalar

Qoyatosh suratlari va yozuv

Darslar 9–10 · 2 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, A. Nurqulov, G. Jo‘rayeva. Tarixdan hikoyalar, 5-sinf (2-nashr). Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2015
10

Yozuv — insoniyatning buyuk kashfiyoti

Darslik: 31–34-betlar
MaqsadYozuv nima ekanini, qadimgi yozuv turlarini, alifboning paydo bo‘lishini va O‘zbekistonda qo‘llangan yozuvlarni bilish.
Yangi so‘zlar
yozuv · writingiyeroglif · hieroglyphmixxat · cuneiformalifbo · alphabet
Tushuntirish

Yozuv — odamlar bir-biriga fikr va xabar yetkazishi uchun ishlatiladigan yozma belgilar tizimi. Uning yordamida o‘tmish tajribasi va bilimlar avlodlarga yetib keldi. Dastlabki yozuvlar Osiyo va Shimoliy Afrikada (Misr) yaratilgan. Yozuvning turlari: eslatuvchi belgilar (masalan, miqdorni toshchalar yoki chig‘anoqlar bilan ko‘rsatish), buyumli yozuv (non va tuz — do‘stlik belgisi), rasmli yozuv va so‘z yozuvi. So‘z yozuviga Misr va Xitoy iyerogliflari, Shumer mixxati kiradi; ularda belgilar harf emas, so‘z yoki ma’noni bildiradi, shuning uchun ko‘p belgini yodlash kerak edi. Shu sababli alifbo kashf etildi: alifbo — ma’lum tartibda joylashgan harflar tizimi; «alifbo» so‘zi arab alifbosining «alif» va «be» harflaridan hosil bo‘lgan. Dunyodagi birinchi alifbolardan biri — finikiy alifbosini miloddan avvalgi II ming yillikda finikiyaliklar yaratgan: unda 22 harf bor edi, o‘ngdan chapga yozilgan. Hozirgi ko‘pgina yozuvlar, jumladan lotin va kirill yozuvlari, finikiy yozuvi zaminida paydo bo‘lgan. Ajdodlarimiz xorazm, sug‘d, urxun-yenisey, arab va boshqa yozuvlardan foydalangan; hozirgi o‘zbek alifbosi lotin yozuviga asoslangan.

Eslatma belgilarBuyum yozuviRasm yozuviMisriyerogliflariXitoyiyerogliflariShumer mixxatyozuviSo‘z yozuviYozuv turlari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bir o‘quvchi qo‘shnisiga «soat beshda qaytaman» deb yozib qoldirib ketdi. Qo‘shni yozuvni o‘zi yo‘q paytda ham o‘qib tushundi. Yozuv fikrni yonida bo‘lmagan odamga yetkazadi.

Kim ishlatadi

Yozuvchilar, tarjimonlar, o‘qituvchilar va xat yozayotgan har bir kishi fikrini yozuv orqali uzoqqa va keyingi avlodga yetkazadi.

Bugun sinab ko‘ring

«Bog‘ga kel» kabi xabar uchun rasmli belgi o‘ylab toping va uni so‘zsiz tushunish-tushunmasligini sinab ko‘ring.

Namunalar
Buyumli yozuv: do‘stga non va tuz yuborish «biz do‘stmiz» degan xabar edi. Qo‘rg‘on rasmi esa dafn joyini bildirgan.
Qiyoslash: xitoy iyerogliflarini bilish uchun minglab belgini yodlash kerak, finikiy alifbosida esa 22 harf bilan istalgan so‘zni yozish mumkin edi.
Sinfda faoliyat

«Maxfiy xat»: o‘quvchilar 5 ta so‘zni rasmli belgilar bilan yozadi; sherik uni «o‘qiydi». Keyin shu so‘zlarni oddiy harflar bilan yozib, qaysi usul tez ekanini muhokama qiladi.

Mashq
1
Yozuv nima va nima uchun kerak?
2
Qadimgi yozuvning to‘rt turini sanang.
3
Nima uchun iyeroglifli yozuv qulay bo‘lmagan?
4
Finikiy alifbosi nima uchun muhim bo‘ldi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli«Kompas yo‘li» uchun missiyaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →