☰ Mundarija · Tarixdan hikoyalar

Qoyatosh suratlari va yozuv

Darslar 9–10 · 2 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, A. Nurqulov, G. Jo‘rayeva. Tarixdan hikoyalar, 5-sinf (2-nashr). Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2015
10

Yozuv — insoniyatning buyuk kashfiyoti

Darslik: 31–34-betlar
MaqsadYozuv nima ekanini, qadimgi yozuv turlarini, alifboning paydo bo‘lishini va O‘zbekistonda qo‘llangan yozuvlarni bilish.
Yangi so‘zlar
yozuv · writingiyeroglif · hieroglyphmixxat · cuneiformalifbo · alphabet
Tushuntirish

Yozuv — odamlar bir-biriga fikr va xabar yetkazishi uchun ishlatiladigan yozma belgilar tizimi. Uning yordamida o‘tmish tajribasi va bilimlar avlodlarga yetib keldi. Dastlabki yozuvlar Osiyo va Shimoliy Afrikada (Misr) yaratilgan. Yozuvning turlari: eslatuvchi belgilar (masalan, miqdorni toshchalar yoki chig‘anoqlar bilan ko‘rsatish), buyumli yozuv (non va tuz — do‘stlik belgisi), rasmli yozuv va so‘z yozuvi. So‘z yozuviga Misr va Xitoy iyerogliflari, Shumer mixxati kiradi; ularda belgilar harf emas, so‘z yoki ma’noni bildiradi, shuning uchun ko‘p belgini yodlash kerak edi. Shu sababli alifbo kashf etildi: alifbo — ma’lum tartibda joylashgan harflar tizimi; «alifbo» so‘zi arab alifbosining «alif» va «be» harflaridan hosil bo‘lgan. Dunyodagi birinchi alifbolardan biri — finikiy alifbosini miloddan avvalgi II ming yillikda finikiyaliklar yaratgan: unda 22 harf bor edi, o‘ngdan chapga yozilgan. Hozirgi ko‘pgina yozuvlar, jumladan lotin va kirill yozuvlari, finikiy yozuvi zaminida paydo bo‘lgan. Ajdodlarimiz xorazm, sug‘d, urxun-yenisey, arab va boshqa yozuvlardan foydalangan; hozirgi o‘zbek alifbosi lotin yozuviga asoslangan.

Namunalar
Buyumli yozuv: do‘stga non va tuz yuborish «biz do‘stmiz» degan xabar edi. Qo‘rg‘on rasmi esa dafn joyini bildirgan.
Qiyoslash: xitoy iyerogliflarini bilish uchun minglab belgini yodlash kerak, finikiy alifbosida esa 22 harf bilan istalgan so‘zni yozish mumkin edi.
Sinfda faoliyat

«Maxfiy xat»: o‘quvchilar 5 ta so‘zni rasmli belgilar bilan yozadi; sherik uni «o‘qiydi». Keyin shu so‘zlarni oddiy harflar bilan yozib, qaysi usul tez ekanini muhokama qiladi.

Mashq
1
Yozuv nima va nima uchun kerak?
2
Qadimgi yozuvning to‘rt turini sanang.
3
Nima uchun iyeroglifli yozuv qulay bo‘lmagan?
4
Finikiy alifbosi nima uchun muhim bo‘ldi?