Turkiston ma’rifatparvarlari
Ma’rifat — ta’lim va tarbiya orqali odamlar bilimi va ongini oshirish. Bu ishga o‘zini bag‘ishlagan kishilar ma’rifatparvarlar deyiladi. Turkistonda XIX asr oxiri – XX asr boshlarida jadidchilik harakati vujudga keldi; «jadid» arabcha «yangi» degani. Turkiston o‘sha paytda Rossiya imperiyasining mustamlakasi edi, jadidlar yurt ilm-fanda orqada qolgani uchun tashvishlanib, uni ozod va obod ko‘rishni xohlagan. Ular avval «usuli jadid» (yangi usul) maktablarini ochdi: unda diniy bilimlar bilan birga hisob, geografiya, tabiat fanlari o‘qitilgan. Ular darsliklar yozdi, gazeta va jurnallar chiqardi, teatr tashkil qildi, iqtidorli yoshlarni chet elga o‘qishga yubordi. Mahmudxo‘ja Behbudiy (1875, Samarqand) yangi usul maktabi ochdi, «Padarkush» dramasini (1911) yozdi, «Samarqand» gazetasi va «Oyna» jurnalini chiqardi. Abdulla Avloniy (1878, Toshkent) «Turkiy guliston yoxud axloq» kabi kitoblar yozdi va «Turon» teatr jamoasini tuzdi. Munavvar qori Abdurashidxonov (1878, Toshkent) 1901-yilda yangi usul maktabi ochdi, darsliklar yozdi. Sovet davrida jadidlar quvg‘in qilindi; Munavvar qori 1931-yilda otib tashlandi. Mustaqillikdan keyin ularning yaxshi nomlari tiklandi, Toshkentda «Shahidlar xotirasi» majmuasi va «Qatag‘on qurbonlari xotirasi» muzeyi barpo etildi.
«Jadid maktabi»: bir kun uchun «yangi usul maktabi» jadvalini tuzing — diniy ta’limdan tashqari qaysi fanlar bo‘lardi va nima uchun?