Darslar 3 · 1 ta dars · D.T. Kamaltdinova, D.M. Sayfurov. Informatika va axborot texnologiyalari 5-sinf (umumiy tahriri F.M. Zakirova). «Nashriyot uyi Tasvir», Toshkent, 2020
3
Axborot va raqamli texnologiyalar
Darslik: 13–16-betlar
MaqsadAxborot nima ekanini, uni qabul qilish usullarini, axborot sifati va axborotli jarayonlarni tushuntiradi; internetda xavfsiz bo‘lish qoidalarini biladi.
Yangi so‘zlar
axborot · information: data about the world received through the senses or from other sourcesretseptorlar · receptors: the sense organs (sight, hearing, smell, taste, touch)axborotli jarayonlar · information processes: search, collect, store, process, transmitaxborot texnologiyalari · information technologies: methods and tools for working with information
Tushuntirish
Axborot – inson sezgi organlari orqali atrof-muhitdan olingan turli ma’lumotlardir; kim yoki nima haqidagi ma’lumotlar ham axborot hisoblanadi. Biz uni beshta sezgi organi – ko‘rish, eshitish, hid bilish, ta’m bilish va teri orqali his qilish yordamida qabul qilamiz, eng ko‘p ma’lumotni esa ko‘rish orqali olamiz. Axborot analog (uzluksiz, masalan, harorat, tovush, nur) va diskret (uzlukli, alohida qiymatlar yoki raqamlar ko‘rinishidagi) bo‘lishi mumkin; kompyuterda axborot raqamli ko‘rinishda saqlanadi. Yaxshi axborot aniq, tushunarli, ishonchli, dolzarb va foydali bo‘lishi kerak. Axborot ustida izlash, to‘plash, saqlash, qayta ishlash va uzatish amallari bajariladi – ular axborotli jarayonlar deyiladi. Bu ishlarni qiladigan usullar va texnik vositalar axborot texnologiyalari deb ataladi. Internetdan foydalanganda parolingizni hech kimga bermang, noma’lum odamga shaxsiy ma’lumot yozmang va g‘alati xabar yoki so‘rov kelsa, darhol ota-onangiz yoki o‘qituvchingizga ko‘rsating.
Namunalar
Shifokor bemorning bo‘yi va vaznini o‘lchab kartaga yozadi – to‘plash va saqlash. Kutubxonachi kerakli kitobni katalogdan qidiradi – izlash. O‘qituvchi baholarning o‘rtachasini hisoblaydi – qayta ishlash.
Internetdagi xabarda «yutuq yutdingiz, parolingizni yuboring» deb yozilgan. Bu ishonchsiz axborot va aldov bo‘lishi mumkin: parol berilmaydi, xabar kattalarga ko‘rsatiladi.
Sinfda faoliyat
«Besh sezgi» o‘yini: ko‘zi bog‘langan bola qutidagi narsani teginib, hidlab va tinglab topadi (xavfsiz narsalar: yumshoq o‘yinchoq, olma, qo‘ng‘iroqcha). Sinf qaysi sezgi organi ishlatilganini aytadi.
Mashq
1
Inson axborotni qaysi besh sezgi organi orqali qabul qiladi?
Ko‘rish, eshitish, hid bilish, ta’m bilish, teri orqali his qilish.
2
Qaysi biri analog, qaysi biri diskret axborot: havo harorati; raqamlar ro‘yxati?
Havo harorati – analog (uzluksiz); raqamlar ro‘yxati – diskret.