Darslar 10 · 1 ta dars · D.T. Kamaltdinova, D.M. Sayfurov. Informatika va axborot texnologiyalari 5-sinf (umumiy tahriri F.M. Zakirova). «Nashriyot uyi Tasvir», Toshkent, 2020
10
Kompyuterni boshqaruvchi dasturlar
Darslik: 38–41-betlar
MaqsadDastur, interfeys va operatsion tizim tushunchalarini tushuntiradi, dasturlar turlarini ajratadi va ish stoli hamda oynalar bilan ishlay oladi.
Yangi so‘zlar
dastur · program: an ordered sequence of commands the computer understandsinterfeys · interface: how a program looks on screen and what the user can do in itoperatsion tizim · operating system: the main program that runs the computerish stoli · desktop: the main screen with icons and the taskbar
Tushuntirish
Kompyuter qurilmalarning o‘zi bilan emas, dasturlar bilan ishlaydi. Dastur – kompyuter tushunadigan tilda yozilgan buyruqlarning tartibli ketma-ketligi. Dasturning ekrandagi ko‘rinishi va foydalanuvchiga beradigan imkoniyatlari interfeys deyiladi. Dasturiy ta’minot uch qismga bo‘linadi: tizimli (boshqaruvchi), amaliy (matn, rasm, hisob-kitob bilan ishlovchi) dasturlar va dasturlash tillari. Eng muhim tizimli dastur – operatsion tizim: u kompyuter yoqilganda ishga tushadi, barcha qurilma va dasturlarni boshqaradi va foydalanuvchi bilan muloqotni ta’minlaydi. Kompyuterlarda keng tarqalgan operatsion tizim – Windows (Microsoft kompaniyasi, birinchi versiyasi 1985-yilda chiqqan); telefon va planshetlarda ko‘pincha Android (Google) yoki iOS (Apple) ishlaydi. Windows – inglizcha «oynalar»; unda dasturlar va papkalar oynalarda ochiladi. Ish stolida yorliqlar, ish paneli, Start tugmasi va Savat (Recycle Bin) bor. Oyna yuqori o‘ng burchakdagi tugmalar bilan kichraytiriladi, kattalashtiriladi yoki yopiladi, sarlavha satridan sudrab siljitiladi.
Namunalar
Telefoningizdagi Android – operatsion tizim, undagi o‘yin va kamera esa amaliy dasturlar. Operatsion tizimsiz ular ishga tushmaydi.
Bloknot oynasini sichqoncha bilan sarlavha satridan ushlab stolning boshqa joyiga olib o‘tdingiz, so‘ng «–» tugmasini bosib kichiklashtirdingiz – dastur ochiq, lekin ish panelida turibdi.
Sinfda faoliyat
«Tez oyna»: stolda 3 ta oyna ochiladi. O‘qituvchi buyruq beradi: «kichiklashtir», «kattalashtir», «siljit», «yop» – bolalar navbat bilan bajaradi. Eslatma: yopishdan oldin ishni saqlash kerak.
Mashq
1
Dastur nima?
Kompyuter tushunadigan tilda yozilgan buyruqlarning tartibli ketma-ketligi.
2
Operatsion tizim nima uchun kerak? Uch operatsion tizim nomini ayting.
Qurilma va dasturlarni boshqarish hamda foydalanuvchi bilan muloqot uchun. Masalan: Windows, Android, iOS.
3
Quyidagilarni tizimli yoki amaliy dasturlarga ajrating: Windows, Bloknot, o‘yin, Android.