ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Informatika

Axborotni kodlash va o‘lchov birliklari

Darslar 4 · 1 ta dars · D.T. Kamaltdinova, D.M. Sayfurov. Informatika va axborot texnologiyalari 5-sinf (umumiy tahriri F.M. Zakirova). «Nashriyot uyi Tasvir», Toshkent, 2020
4

Axborotni kodlash. Axborot o‘lchov birliklari

Darslik: 17–22-betlar
MaqsadKodlash, dekodlash va shifrlash tushunchalarini ajratadi; bit va bayt orqali axborot hajmini hisoblaydi.
Yangi so‘zlar
kodlash · coding: turning information from one form into another with special signsshifrlash · encryption: coding information to keep it secretbit · the smallest unit of information (0 or 1)bayt · byte: 8 bits, enough for one character
Tushuntirish

Kod – axborotni ifodalash uchun ishlatiladigan shartli belgilar tizimi. Axborotni maxsus belgilar yordamida bir ko‘rinishdan boshqasiga o‘tkazish kodlash, kodlangan axborotning mazmunini qayta tiklash esa dekodlash deyiladi. Kodlash raqamli, belgili va grafik usullarda bo‘ladi: masalan, yo‘l belgilari, nota, Morze alifbosi (nuqta va tire) kod hisoblanadi. Axborotni sir saqlash uchun kodlash shifrlash, uni qayta ochish esa deshifrlash deyiladi; bu bilan shug‘ullanadigan fan kriptografiya. Kompyuter hamma axborotni faqat ikki belgi – 0 va 1 bilan saqlaydi. Bitta 0 yoki 1 – bir bit, 8 bit esa 1 bayt: bitta harf yoki raqam odatda 1 bayt joy oladi. Birliklar: 1 Kbayt = 1024 bayt, 1 Mbayt = 1024 Kbayt, 1 Gbayt = 1024 Mbayt, 1 Tbayt = 1024 Gbayt.

BirlikQiymati
1 bayt8 bit
1 KB1024 bayt
1 MB1024 KB
1 GB1024 MB
1 TB1024 GB
2³082²142¹022⁰11

0101₂ = 4 + 1 = 5

Tugmalar bitlarni almashtiradi: 1 — qo‘shiladi, 0 — qo‘shilmaydi

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ikki bola uzoqdan ovozsiz xabar almashdi: qo‘l ko‘tarilsa — 1, tushirilsa — 0. Faqat ikkita holat bilan ham ketma-ketlik orqali xabar berish mumkin ekan. Kompyuter ham shunday ikki belgi bilan hamma narsani saqlaydi.

Kim ishlatadi

Aloqachi ma’lumotni signalga aylantiradi, dasturchi kodlar bilan ishlaydi, axborot xavfsizligi mutaxassisi ma’lumotni shifrlab himoya qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Do‘stingizga uchta «ha/yo‘q» savol bering (masalan, «Yomg‘ir yog‘yaptimi?») va javobni faqat «ha» uchun 1, «yo‘q» uchun 0 deb yozib bering.

Namunalar
Har bir belgi 1 bayt = 8 bit; 5 × 8 = 40 bit
KITOB
88888
«KITOB» so‘zida 5 ta belgi bor. Har bir belgi 1 bayt bo‘lgani uchun hajmi 5 bayt, ya’ni 5 × 8 = 40 bit.
Elektron xat 8 abzasdan iborat, har abzasda 128 belgi bor. Belgilar soni 8 × 128 = 1024, ya’ni 1024 bayt = 1 Kbayt.
Sinfda faoliyat

«Maxfiy xat»: juftliklar har bir harfni alifbodagi keyingi harf bilan almashtirib (A→B, M→N...) qisqa so‘zni shifrlaydi va sherigi deshifrlaydi. Keyin Morze belgilari bilan chapak-chertish orqali «SOS» ni (uch qisqa, uch uzun, uch qisqa) uzatib ko‘rishadi.

Mashq
1
3 bayt necha bitga teng?
2
4 bitli kod bilan nechta turli kombinatsiya hosil qilish mumkin (2 × 2 × 2 × 2)?
3
Kod jadvali: 1 = A, 2 = I, 3 = L, 4 = M, 5 = K. «2 3 4» kodi qaysi so‘zni bildiradi?
4
Nima uchun belgilarni kodlash uchun 3 bit yetmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEski velosiped uchun missiyaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →