ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Populatsiya va biotsenoz tuzilishi

Darslar 15–16 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
16

Turning populatsion strukturasi (davomi)

Darslik: 86–92-betlar
MaqsadBiotsenozning tur tarkibi, dominant turlar, fazoviy (yaruslik, mozaiklik) va etologik tuzilishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
dominant tur · dominant speciesyaruslilik · layering (stratification)mozaiklik · mosaic patternetologik struktura · ethological (behavioural) structure
Tushuntirish

Biotsenozning tur tarkibi – biotopda yashovchi turlarning soni va nisbati (tur boyligi). Tropik o‘rmonlarda minglab, tundra, cho‘l va ignabargli o‘rmonda o‘nlab–yuzlab tur bor; tur xilma-xilligi yuqori jamoa barqaror bo‘ladi. Jamoada eng ko‘p sonli va muhitni belgilovchi turlar dominantlar (qarag‘ayzorda qarag‘ay), keyingilar subdominantlar, kam sonli va noyob turlar bo‘lib, noyoblar muhofazaga olinadi (Qizil kitob). Vertikal tuzilish – yaruslilik: o‘rmonda baland daraxtlar, past daraxtlar, butalar, o‘tlar va yo‘sinlar yaruslari; u yorug‘likdan to‘liq foydalanishni va raqobatni kamaytiradi, hayvonlar ham yaruslar bo‘yicha joylashadi. Gorizontal tuzilish – mozaiklik: individlar bir tekis (quyuq o‘rmonda daraxtlar), tasodifiy yoki guruhli (eng ko‘p uchraydi: koloniya, to‘da, o‘tlar to‘dasi) taqsimlanadi; guruh himoya va oziq topishda foyda beradi. Hayvonlarda etologik struktura bor: yakka hayot, oila (sher oilasi), to‘da (bo‘rilar), poda (zebralar), koloniya (pingvin, chumoli, asalari – vazifalar taqsimlanadi). Bu tuzilmalar resurslardan to‘liq foydalanishni ta’minlaydi.

TuzilishMazmuni
Tur tarkibidominantlar, subdominantlar, noyob turlar
Vertikalyaruslilik
Gorizontalmozaiklik: bir tekis, tasodifiy, guruhli
Etologikyakka, oila, to‘da, poda, koloniya
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Hovlida bog‘bon baland tut daraxti ostiga smorodina butasi, pastroqqa esa petrushka va yalpiz ekdi. Har qavat yorug‘likning bir qismidan foydalanadi, shuning uchun kichik hovlida ko‘proq o‘simlik sig‘adi. Bu o‘rmonning qavatlariga o‘xshaydi.

Kim ishlatadi

Bog‘ loyihachilari kichik joyga ko‘p o‘simlik sig‘adigan qilib reja tuzadi, o‘rmon inventarizatsiyasi xodimlari qavatlarni xaritaga tushiradi, qo‘riqxona xodimlari kam uchraydigan turlarni sanaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Hovli yoki bog‘da bir joyda turib, ko‘ringan o‘simliklarni uch balandlik guruhiga (baland, o‘rta, past) ajratib yozing. Hech narsani uzmang.

Namunalar
YarusO‘simliklar
1archa
2chetan, na’matak
3o‘tlar va yo‘sinlar
Archazor yonbag‘rida yuqori yarusda archalar, ikkinchisida chetan va butalar (na’matak), uchinchisida o‘tlar va yo‘sinlar o‘sadi. Tojlar turli balandlikda bo‘lgani uchun quyoshning ko‘p qismi o‘zlashtiriladi; hasharotxo‘r qushlar tojda, kemiruvchilar yerda oziqlanadi.
TurJoylashishi
saksovulbir tekis
qumsichqonto‘p-to‘p (koloniya)
yantoqtasodifiy
Cho‘lda saksovullar bir-biridan teng masofada o‘sadi (suv uchun raqobat – bir tekis), qum sichqonlari koloniya bo‘lib uyalar qazadi (guruhli), yantoq esa tasodifiy tarqalgan. Guruhli joylashuv tabiatda eng ko‘p uchraydigan tur.
Sinfda faoliyat

Maktab hovlisida 10×10 m maydonni belgilab, o‘simliklar turlarini sanang, ularning qaysi biri dominant ekanligini aniqlang. Qaysi biri bir tekis, qaysi biri guruhli joylashganini yozing. Chang yoki changlanish allergiyasi bo‘lsa, niqob taqing; zaharli bo‘lishi mumkin bo‘lgan o‘simliklarni terib, tatib ko‘rmang.

Mashq
1
Dominant va subdominant turlarni farqlang.
2
Yaruslilik biotsenoz uchun qanday foyda beradi?
3
Quyidagilarga misol toping: yakka hayot, oila, poda, koloniya.
4
Nima uchun tabiatda eng ko‘p guruhli joylashuv uchraydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasurning suvenir stendiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →